مسجد گوهرشاد مشهد؛ تاریخچه، معماری و راهنمای بازدید

مسجد گوهرشاد را باید به عنوان یکی از محبوب‌ترین و پربازدیدترین اماکن مذهبی مشهد است که البته همجواری آن با حرم امام رضا هم بی تأثیر نبوده است. این مسجد با مساحتی حدود ۸۰۰۰ متر مربع با گنجایش ۱۵ هزار نفر، که فقط صحن آن ۲۸۰۰ متر مربع مساحت دارد یکی از بزرگترین بناهای آستان قدس رضوی است. مسجد گوهرشاد هشت ورودی کوچک و بزرگ به حرم امام رضا دارد و البته اهمیت تاریخی و سیاسی، زیبایی طراحی و معماری و تزئینات آن هم باعث شده تا یک مطلب جدا برای معرفی آن اختصاص دهیم.

در ادامه با مجله گردشگری اقامت ۲۴ همراه باشید تا به معرفی کامل مسجد گوهرشاد حرم امام رضا بپردازیم تا قبل از سفر به مشهد آشنایی کامل پیدا کنید.

مسجد گوهرشاد کجاست؟

مسجد گوهرشاد مشهد در ضلع جنوبی حرم امام رضا (ع) قرار دارد. همچنین ۸ ورودی بزرگ و کوچک در این مسجد به حرم رضوی متصل هستند.

آدرس مسجد گوهرشاد: ضلع جنوبی حرم، صحن جامع رضوی

نحوه رفتن به مسجد گوهرشاد از حرم

مسجد گوهرشاد در جنوبی‌ترین نقطه ضریح مطهر امام رضا (ع) قرار گرفته و برای اینکه شما زائران عزیز بتوانید در هر جایی از صحن امام رضا که هستید خودتان را به مسجد گوهرشاد برسانید از راهنمای زیر کمک بگیرید:

• اگر داخل حرم هستید: از طریق رواق‌های درالسیاده و دارالحافظ که در جنوب صحن هستند به سمت مسجد گوهرشاد بروید.
• اگر داخل صحن پیامبر اعظم (ص) هستید: به سمت شمال (سمت ضریح) نگاه کنید تا ایوان بزرگ و زیبایی که همان ایوان مقصوره هست را ببینید. از ورودی‌های کنار این ایوان، مستقیما وارد حیاط مسجد گوهرشاد خواهید شد.
• اگر داخل صحن قدس هستید: مسجد گوهرشاد دقیقا در ضلع شمالی است که با چند قدم پیاده‌روی از خروجی‌های شمالی صحن قدس، وارد صحن گوهرشاد خواهید شد.
• اگر در بست شیخ بهایی هستید: از سمت خیابان شیرازی یا خسروی نو وارد حرم شوید به بست شیخ بهایی می‌رسید که ورودی مسجد گوهرشاد در ضلع شرقی بست را خواهید دید.
• اگر بیرون حرم هستید: از ورودی باب الرضا یا باب الجواد وارد حرم شوید که نزدیکترین مسیر هستند. بعد از اینکه وارد صحن پیامبر اعظم شدید از ورودی‌های کنار ایوان مقصوره که در سمت شمالی صحن هستند وارد حیاط مسجد گوهرشاد خواهید شد.

دسترسی به مسجد گوهرشاد با مترو، اتوبوس و ماشین شخصی

برای اینکه وارد مسجد گوهرشاد شوید متوجه شدید که باید ابتدا وارد حرم امام رضا (ع) شوید و سپس به مسجد گوهرشاد برسید:

• مترو: نزدیکترین ایستگاه مترو، ایستگاه بسیج یا خط ۲ مترو مشهد است که بعد از خارج از ایستگاه باید حدود ۱۵ دقیقه تا ورودی باب الرضا یا باب الجواد پیاده بروید و سپس از طریق صحن پیامبر همانطور که در بالا توضیح دادیم خودتان را به مسجد گوهرشاد برسانید. البته در ایستگاه حرم مطهر رضوی که خط ۳ هست هم می‌توانید پیاده شوید و سپس به سمت ضلع جنوبی حرم و صحن جامع رضوی بروید تا به مسجد گوهرشاد برسید.
• اتوبوس: نزدیک‌ترین ایستگاه‌های اتوبوس به حرم امام رضا (ع)، ایستگاه حرم مطهر و ایستگاه میدان بیت المقدس یا فلکه آب هستند. بعد از پیاده شدن کافیست چند قدم پیاده بروید تا ورودی‌های حرم را ببیند. پس از آن به سمت صحن جامع رضوی بروید تا به مسجد گوهرشاد برسید.
• ماشین شخصی: معمولا در اطراف حرم به دلیل شلوغی زیاد پارکینگ وجود ندارد. توصیه ما استفاده از پارکینگ طبقاتی حرم (باب الرضا)، پارکینگ میدان هشدا و پارکینگ‌های خیابان نواب و شیرازی هستند. پس از پارک خودرو و رسیدن به حرم کافیست به ضلع جنوبی حرم بروید و وارد صحن جامع رضوی شوید.

اطلاعات بازدید از مسجد گوهرشاد

برای بازدید از مسجد گوهرشاد نیازی به پرداخت هزینه نیست و امکان زیارت، دعا و مناجات در ۲۴ ساعت شبانه روز وجود دارد. مسجد گوهرشاد شماره تلفن مستقل یا جداگانه ندارد به دلیل اینکه زیر مجموعه آستان قدس رضوی و بخشی از حرم امام رضا (ع) است. اگر تمایل داشته باشید برای بازدید گروهی، امورات مذهبی یا فرهنگی با مسجد گوهرشاد تماس بگیرید باید از طریق مرکز پاسخ‌گویی آستان قدس رضوی با شماره تلفن ۰۵۱۳۲۰۰۲۲۲۲ تماس حاصل فرمایید.

بهترین زمان بازدید از مسجد گوهرشاد

بهترین زمان بازدید از مسجد گوهرشاد، یکی صبح زود (۷ تا ۹ صبح) است. این موقع روز بخاطر محیط خلوت، بهترین موقع برای عکاسی و زیارت در فضای آرام است. تابش نور آفتاب به ایوان و گنبد، فضای معنوی زیبایی ایجاد می‌کند. زمان بعدی از اواخر عصر تا غروب (۱۷ تا ۱۹) است که گنبد فیروزه‌ای مسجد گوهرشاد زیر نور غروب عصرگاهی روشن می‌شود.

بهترین فصل بازدید هم بهار (تا اواخر اردیبهشت) بهترین موقع است که هم فضای حرم، خلوت است چون شلوغی تعطیلات نوروز کمتر شده و هم آب‌وهوا خیلی گرم و اذیت کننده نیست.

تاریخچه مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد قدمت طولانی دارد و ساخت آن به سال ۷۹۷ هجری قمری باز می‌گردد. این مسجد چندین بار در طی حوادث مختلف، از زلزله سال ۱۰۸۴ گرفته که در آن ایوان مقصوره ویرانی زیادی پیدا کرد تا سال ۱۳۳۰ که سربازان روسی گنبد و ایوان‌های مسجد را گلوله باران کرد.

در سال ۱۳۳۹ هجری قمری هم معمار جدید کل خرابی‌ها را مرمت و بازسازی کرد و کل سنگ‌های ازاره و کفپوش مسجد تعویض شدند.

علت ساخت مسجد گوهرشاد

در اینجا سعی می‌کنم روایت واقعی‌تری و متفاوتی از علت ساخت مسجد گوهرشاد بیان کنم. داستان ساخت مسجد گوهرشاد مشهد هم دلیل شخصی و هم دلیل سیاسی – مذهبی داشته است. گوهرشاد بیگم همسر شاهرخ تیموری بوده که زنی باهوش، مذهبی، اهل معماری و فرهنگ بوده است.

تیموریان چون پس از ایلخانان مغول به قدرت رسیدند و قدرت را با زور ضرب و شمشیر و قتل و غارت زیاد حتی با وجود تسلیم شدن مردمان هر شهر تصاحب کرده بودند و اعتراضات را با خونریزی شدید سرکوب می‌کردند و ادامه نسل پادشاهان قدیمی ایران نبودند، در ذهن مردم ایران، مردمی بیگانه و ضد ایرانی به تصویر کشیده شده بودند.

بنابراین تیموریان برای اینکه تصویر تیره و سیاه خود را اصلاح کنند و خود را مدافع دین و مذهب و مدافع کشور نشان دهند به پیشنهاد گوهرشاد بیگم مساجد و مراکز مذهبی زیادی تأسیس کردند که مهم‌ترین آن مسجد گوهرشاد بود که اهداف اصلی آن عبارتند از:

• محلی برای برگزاری نمازهای جمعه و جماعت در مشهد چون دیده بود که مردم جای مشخصی ندارند و از این بابت ناراحت شده بود
• تقویت جایگاه مذهبی و علمی شهر و تبدیل آن به فضایی برای درس، بحث و وعظ
• باقی گذاشتن میراث صالح از خود و خاندان تیموری

بنابراین علت ساخت مسجد گوهرشاد توسط گوهرشاد بیگم هم از روی اعتقاد شخصی و هم بخاطر مسائل استراتژیک سیاسی – مذهبی بود تا اعتبار حکومت تیموری بالا برود.

در واقع گوهرشاد با ساخت مسجد گوهرشاد با یک تیر چند نشان زد و در واقع انگار مسجد جامعی بنا کرد که محل برگزاری نماز جماعت و مراسمات خاص باشد و هم ظرفیت پذیرش زائرین بالاتر برود. برای همین منظور با یکی از بهترین معماران و هنرمندان آن زمان یعنی قوام الدین شیرازی مشورت گرفت تا طراحی و ساخت مسجد را شروع کند.

مرمت‌های مسجد گوهرشاد در طول تاریخ

مرمت‌هایی که روی مسجد گوهرشاد در طول تاریخ انجام شده به شرح زیر هستند:

• مرمت‌هایی که بعد از ساخت اولیه یعنی بین سال‌های ۸۲۲ تا ۸۵۰ هجری قمری انجام شدند که مسئولیت اصلی آن بر عهده شاهرخ و گوهرشاد بود. این تعمیرات به دلیل آسیب‌های ناشی از بلایای طبیعی و زلزله بود که اکثرا مربوط به ترمیم کاشی‌های ایوان مقصوره و استحکام بخشیدن به گنبد بودند.
• در سال‌های ۹۵۰ تا ۱۱۰۰ هجری قمری یعنی در دروان صفویه مرمت‌هایی در خصوص کاشی‌کاری بخش‌های فرسوده و ترمیم ترک خوردگی‌های گنبد و برخی نقاط در دیوارهای بیرون انجام گرفت.
• مرمت‌های گسترده‌ای هم در زمان نادرشاه صورت گرفت که بین سال‌های ۱۱۴۰ تا ۱۱۵۰ هجری قمری است که بخاطر زلزله و جنگ‌های مختلف آسیب دیده بود و مرمت بخشی از دیوارهای شبستان و پایه‌های ایوان مقصوره انجام گرفت و پایه‌های گنبد هم مقاوم‌تر شدند.
• در سال‌های بین ۱۲۵۰ تا ۱۳۰۰ هجری قمری هم مصادف با دوره قاجار بود مرمت‌ کاشی‌کاری بدنه‌ها، قسمتی از کاشی‌های معرق که ریخته شده بودند و پوشش آجری اطراف مسجد صورت گرفت.
• بین سال‌های ۱۳۱۴ و ۱۳۱۵ هجری شمسی هم به دلیل تیرباران روس‌ها و قیام مسجد گوهرشاد آسیب‌های جدی داخلی، آسیب‌های به شبستان و تخریب گل‌میخ‌ها، چوب‌کاری‌ها و تزئینات ترمیم و بازسازی شدند.
• در دوران پهلوی هم بین سال‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ هم سازه مسجد گوهرشاد برای استحکام بیشتر و جلوگیری کردن از نشست بازسازی شد. حتما کاشی‌های گنبد و گچ‌بری‌ها و ایوان‌های مسجد گوهرشاد مرمت شدند.
• پس از انقلاب هم بین سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰ هم مرمت‌هایی شامل لایه‌برداری کاشی‌های فرسوده و محافظت از معرق‌کاری‌ها، مرمت کتیبه‌های قرآنی ایوان مقصوره و بازسازی سیستم سازه پنهان در بخش‌هایی از مسجد صورت گرفت.
• در سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۶ هم کل پوشش آسیب دیده گنبد جمع‌آوری شده و کاشی‌های معرق جدید طبقه نقشه‌های جدید ساخته و نصب گردیدند. پایه‌ها برای جلوگیری از ترک‌خوردگی مجدد دوباره مستحکم شدند.

معماری مسجد گوهرشاد

سبک معماری مسجد گوهرشاد ادامه سبک خراسانی – ایرانی است. اوج کاشی‌کاری معرق و تناسب هندسی دقیق را در این مسجد شاهد هستیم که شکوه در مقیاس وسیع با ظرافت در جزئیات تلفیق شده است. نقشه کلی مسجد گوهرشاد به شکل چهار ایوانی است که الگوی کلاسیک مساجد ایرانی است. یک صحن بزرگ مرکزی با چهار ایوان در چهار ضلع قرار گرفته و شبستان‌های متعدد هم در اطراف صحن دیده می‌شود.

مرتفع‌ترین و شاخص‌ترین ایوان مسجد گوهرشاد، ایوان مقصوره است که هم رو به قبله ساخته شده و هم کتیبه تاریخی به قلم بایسنغر (پسر شاهرخ) دارد و تمام آن با کاشی معرق نفیس پوشیده شده است. در واقع ایوان مقصوره نقطه کانونی این مسجد هم از نظر ارتفاع و هم از نظر تزئینات است.

در معماری گنبد مسجد گوهرشاد از شیوه ساخت گنبد دو پوسته استفاده شده و پوشش آن با کاشی فیروزه‌ای است. دو پوسته بودن گنبد وزن کلی بنا را کم کرده و فشار را کنترل می‌کند و آکوستیک داخلی می‌سازد تا فشار کل بنا از طریق ۴ ستون به زمین منتقل شود.

تزئینات و کتیبه‌های مسجد گوهرشاد هم به ترتیب شامل طرح هندسی، اسلیمی، ختایی با رنگ غالی فیروزه‌ای، لاجوردی و سفید است که برای کتیبه‌ها با خطوط ثلث و کوفی و آیات قرآن و احادیث هستند.

معماری مسجد گوهرشاد حرم امام رضا به گونه‌ای است که در محور شمال – جنوب، تقارن کامل می‌بینید و نسبت‌های دقیق در ارتفاع ایوان و عرض صحن با کمک هندسه مربع و هشت ضلعی در تبدیل فضای زیر گنبد را شاهد هستیم. در واقع معماری گنبدخانه به گونه‌ای است که با تکنیک فیلپوش و گوشه‌سازی، دایره گنبد شده که شاهکار مهندسی سنتی ایرانی است.

ایوان‌های مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد مشهد ۴ ایوان دارد که در ادامه هر یک را معرفی خواهیم کرد:

ایوان مقصوره

ایوان مقصوره، بزرگترین ایوان مسجد گوهرشاد مشهد که شهرت خیلی بیشتری هم دارد. ایوان مقصوره، در بخش جنوبی و روبروی قبله صحن قرار دارد. طول ایوان مقصوره ۳۷ متر و ارتفاع آن ۵ متر است. گنبد مسجد گوهرشاد هم روی ایوان مقصوره ساخته شده و منبر معروف آن منبر صاحب الزمان است.

ملات ساخت ایوان مقصوره از جنس سنگ مرمر است و کتیبه تاریخی بایسنقر (نوه گوهرشاد و از بهترین خوشنویسان خط ثلث) در پیشانی ایوان حک شده است. سال ساخت و معمار ایوان هم در این ایوان به آن اشاره شده است.

محراب سنگی ایوان مقصوره هم در نوع خود بسیار زیباست و اطراف آن را با کتیبه‌های آیات قرآن و کاشی‌های معرق تزئین کرده‌اند.

ایوان ساده به شکل قرینه شده با ایوان مقصوره

ایوان ساده قرینه شده با ایوان مقصوره است و رو به قبله قرار گرفته است. ایوان ساده هم با هنر اسلامی و خوشنویسی پر شده و جالب‌ترین ویژگی آن، پیشانی ایوان ساده است که نوعی کتیبه در آن قرار گرفته که اشاره به مرمت آن در دوران شاه عباس پرداخته است. کتیبه دیگر ایوان ساده مسجد گوهرشاد، کتیبه‌ای است که با آیات قرآن مزین شده که برای مشاهده آن باید به کفشداری ۱۲ و ۱۲ بروید و یا در پیشانی ایوان ببینید. این خوشنویسی‌های ایوان ساده، مربوط به محمدرضا امامی اصفهانی است.

ایوان غربی مسجد گوهرشاد

ایوان ضلع غربی مسجد گوهرشاد در قدیم به بازار وصل بوده و با بست شیخ بهاءالدین عاملی ارتباط دارد. در گذشته کانال آبی از این ایوان عبور می‌کرده تا منبع آبی مسجد را تأمین کند. به همین خاطر است که به ایوان غربی مسجد گوهرشاد، ایوان آب هم می‌گویند. این ایوان هم با سوره‌هایی از قرآن مزین شده که خط بنایی هم در آن قابل مشاهده است.

ایوان شرقی مسجد گوهرشاد

ایوان شرقی مسجد گوهرشاد، ایوان حاج حسن می‌گویند که از طریق ایوان شرقی به رواق امام خمینی راه پیدا می‌کنید. کاشی‌های ایوان شرقی مسجد گوهرشاد نوشته‌هایی با خط کوفی معلقی دارد.

تزئینات مسجد گوهرشاد

یکی از نقاط قوت مسجد گوهرشاد مشهد، تزئینات این مسجد است که در بخش‌های مختلف به شکل‌های گوناگون دیده می‌شوند:

کاشی‌کاری

با توجه به اینکه مسجد گوهرشاد در دوره تیموری ساخته شده و در این دوره پیشرفت قابل توجهی داشته، کاشی‌کاری‌ها با کمک کاشی معرق و هفت رنگ انجام شده که در آن رنگ‌های لاجوردی، فیروزه‌ای و سفید غالب هستند و طرح‌های اسلیمی و شمسه هم از همه طرح‌های دیگر بیشتر به چشم می‌خورند.

خوشنویسی

کتیبه‌هایی که بایسنقر، فرزند گوهرشاد، با خط زیبای ثلث نوشته یکی دیگر از تزئینات مسجد گوهرشاد است. کل این مسجد با کتیبه‌های قرآنی مختلف پوشیده شده که با خط ثلث و کوفی نگارش شده‌اند. ایوان مقصوره کتیبه‌ای با اسم بانی مسجد یعنی گوهرشاد بیگم دارد.

مقرنس

مقرنس‌های مسجد گوهرشاد اکثرا در زیر گنبد هستند که در ایوان مقصوره با جزئیات و ظرافت فراوان کار شده‌اند. مقرنس‌ها اکثرا گچ و کاشی با طرح هندسی و بته طراحی و اجرا شده‌اند.

گچبری

گچبری موجود در ۴ ایوان مسجد گوهرشاد هم از دیگر تزئینات مسجد هستند. گچبری‌ها روی سقف و روی دیوارهای داخلی به رنگ لاجوردی و طلایی کار شده‌اند که باعث شده زیبایی آن را چند برابر کند.

آجرکاری تزئینی

بکار بردن آجرهای تراش‌خورده برای ساخت طرح هندسی، ترکیب آجر و کاشی برای نقش‌های بافته شده و در جرزها، بدنه ایوان‌ها و بخش‌های کمتر دیده شده شبستان‌ها دیده می‌شوند. این نوع تزئینات باعث یکدست‌سازی بصری و تقویت سازه می‌شوند.

کاربرندی و رسمی‌بندی (طاق‌بندی‌های تزئینی)

این نوع تزئینات در زیر سقف شبستان و ایوان‌های فرعی کار شده‌اند که ترکیب آجر و گچ هستند. طرح‌های انجام شده از نوع چلیپایی، یزدی‌بندی و ترکیب‌های هندسی ریز هستند. این نوع تزئینات نه فقط برای زیبایی بلکه برای سبک کردن سقف و هدایت کردن نیرو به سمت زمین هم بوده است.

تزئینات سنگی

قسمت‌هایی از پایه‌ها، ازاره‌ها و آستانه درهای قدیمی با سنگ‌های صیقلی یا حجاری ساده و نقوش گیاهی و هندسی محدود تزئین شده‌اند که شاید شما را به یاد تزئینات صفویان بیندازد ولی ریشه آن به تیموریان برمی‌گردد.

در و پنجره چوبی قدیمی (گره‌چینی و منبت)

بعضی از در و پنجره‌های مسجد گوهرشاد مزین به گره‌چینی چوبی و نقوش هندسی هستند که با منبت‌کاری ساده در چهارچوب‌ها مواجه هستیم.

تزئینات فلزکاری

تزئینات فلزکاری در مسجد گوهرشاد روی درهای اصلی و قدیمی مسجد، گل‌میخ‌های آهنی با آرایش منظم، بست‌ها، حلقه‌ها و قفل‌های تزئینی سنتی می‌بینیم.

گنبد و مناره‌های مسجد گوهرشاد

در خصوص گنبدخانه مسجد گوهرشاد مشهد باید به دو پوسته بودن آن اشاره کنیم که خاص سبک تیموری است. پوسته بیرونی گنبد مسجد گوهرشاد بزرگ و کشیده و نمایان است ولی پوسته داخلی کوچکتر و مناسب آکوستیک نماز طراحی و ساخته شده است. گنبد دو پوسته باعث استحکام بیشتر، کاهش وزن، پایداری بیشتر در برابر زلزله و زیبایی حجم بیرونی می‌شود. سطح بیرونی گنبد با کاشی فیروزه‌ای – لاجوردی تزئین شده که شاخص‌ترین رنگ‎‌های دوره تیموری هستند. طرح‌های روی گنبد هم از دور انگار نقش شناور هستند چون معرق ریز و هندسه شعاعی خیلی حرفه‌ای ترکیب شده‌اند. ارتفاع گنبد از کف ۴۰ متر است و روی ۴ ستون قطور ایوان مقصوره هستند.

مناره‌های مسجد گوهرشاد دو عدد هستند که در دو طرف ایوان مقصوره به شکل کاملا متقارن قرار گرفته‌اند. این سبک مناره‌ها، سبک خاص معماری تیموری – خراسانی است. مناره‌های مسجد استوانه‌ای کشیده با آجرکاری و کاشی‌کاری ترکیبی با چندین ردیف کمربند تزئینی هستند. نقوش روی مناره‌ها از پایین به بالا ریزتر می‎شود تا بلندتر از حد معمول به نظر برسند. امروزه مناره‌ها بیشتر جنبه نمادین و تاریخی دارند ولی در گذشته برای اذان گفتن و مشخص کردن محور قبله و ایوان مقصوره به کار می‌رفتند. کتیبه معرق با خط کوفی و ثلث همراه با نقوش هندسی به رنگ فیروزه‌ای و سفید با آرایه‌های آجری زیر بخش‌های بالایی از ویژگی‌های خاص مناره‌های مسجد گوهرشاد حرم امام رضا هستند.

شبستان‌های مسجد گوهرشاد

شبستان‌های مسجد گوهرشاد نه عدد هستند که هر کدام ویژگی و زیبایی خاص خودشان را دارند. همه این شبستان‌ها به دلایل مختلف و همانطور که گفته شد در طی سال‌های متمادی مرمت و بازسازی شده‌اند. شبستان‌ها براساس معماری ایرانی، سقف ضربی دارند که به شکل قرینه در اطراف ۴ ایوان اصلی مسجد هستند. در ادامه هر یک از این ۹ شبستان مسجد گوهرشاد را معرفی خواهیم کرد:

• شبستان گرم (زمستانی):

شبستان گرم عمدتا برای نماز و عبادت مردان ساخته شده و در ضلع شرقی مسجد گوهرشاد و کنار ایوان شرقی است. کاشی‌کاری این شبستان، با نقوش اسلیم و اسلامی با طرح برجسته است. این شبستان در بخش عمیق‌تر و پوشیده‌تر مسجد قرار گرفته و نسبت به ایوان‌ها سقف کوتاه‌تر و دیوارهای ضخیم برای حفظ گرما دارد و نورگیری محدودی دارد تا اتلاف گرما نداشته باشد.

• شبستان سرد (تابستانی):

شبستان سرد مسجد گوهرشاد بازتر و جریان هوای بیشتری دارد؛ طاق‌های این شبستان بلندتر هستند و ارتباط بیشتری هم با صحن دارد.

• شبستان‌های شرقی و غربی:

این شبستان‌ها در دو طرف صحن قرار گرفته و ستون‌های آجری و طاق‌های جناغی دارند. پوشش سقف در شبستان‌های شرقی و غربی از نوع ضربی و طاقی است. برای نماز جماعت‌های پرجمعیت از آن استفاده می‌کنند و نسبت به ایوان مقصوره، ساده است.

• شبستان تبریزی:

این شبستان چون وسعت زیادی دارد در گذشته به آن شبستان بزرگ هم می‌گفتند. شبستان تبریزی در ضلع جنوبی مسجد بوده و بین ایوان مقصوره و رواق امام خمینی قرار گرفته است. این شبستان بین سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ در حال تعمیر و مرمت بوده است.

• شبستان سبزواری:

شبستان سبزواری مسجد گوهرشاد در ضلع شرقی مسجد و در کنار ایوان شرقی است. از لحاظ مساحت، کوچک بوده و در اوایل سال ۹۰ تعمیر شد. این شبستان از سمت شرق به رواق امام خمینی راه دارد.

• شبستان نهاوندی:

یکی دیگر از شبستان‌های بزرگ مسجد گوهرشاد که در ضلع جنوبی و در کنار ایوان مقصوره است. به خاطر اینکه نماز جماعت در این شبستان به امامت حاج شیخ علی اکبر نهاوندی برگزار می‌شده به این اسم معروف شده است. تزئینات کاشی‎کاری و معرق این شبستان بسیار زیباست.

• شبستان نجف آبادی:

انتهای راهروی کفشداری ۱۳ و ۱۴ صحن حرم، به شبستان نجف آبادی می‌رسد که در ضلع غربی مسجد گوهرشاد است. این شبستان کنار ایوان غربی است.

• شبستان علوی:

شبستان علوی در ضلع شمالی مسجد و در کنار رواق دارالسیاده و مدرسه پریزاد است.

• شبستان میلانی:

آخرین شبستان مسجد گوهرشاد مشهد که بین ایوان غربی و راهرویی قرار دارد که به بست شیخ بهاءالدین می‌رسد.

منبر مسجد گوهرشاد

منبر مسجد گوهرشاد کاملا متفاوت با هر منبری است که در سایر مساجد دیده‌اید. منبر بلند با ارتفاع ۷ متر اولین ویژگی است که به محض ورود متوجه آن خواهید شد که به دلیل ارتفاع زیاد ۱۴ پله هم دارد. به منبر مسجد گوهرشاد، منبر صاحب الزمان هم گفته‌شود. هنر منبت کاری منبر مسجد گوهرشاد بسیار معروف است که در ساخت آن از آهن و میخ برای قلم‌زنی استفاده نشده است. برخی منابع گفته‌اند که این منبر در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شده که از جنس چوب گردو و درخت گلابی است. این منبر در ایوان مقصوره است. براساس نمادهای سنتی، دو درب ورودی برای این منبر وجود دارد که فقط افراد پاک، طاهر و معصوم می‌توانند از آن عبور کرده و روی منبر بنشینند.

مسجد پیرزن گوهرشاد مشهد

روایت و داستان مسجد پیرزن گوهرشاد مشهد بیشتر یک روایت افسانه‌گونه است تا یک روایت تاریخی و مستند. این داستان روایت می‌کند که بخشی از زمین مسجد گوهرشاد، مربوط به خانه پیرزنی بوده که حاضر نشد خانه خود را به گوهرشاد بفروشد. موقعی که این موضوع به گوهرشاد اعلام شد ایشان گفتند که خانه تخریب نشود و آسیب  نبیند و مسیر ساخت مسجد تغییر کند. بعدها پیرزن تصمیم گرفت تا خانه خود را وقف عبادت مردم کند. به همین دلیل مسجد پیرزن گفته‌اند که تا چندین سال عبادتگاه بدون سقف در محوطه مسجد گوهرشاد بوده که بعدا تخریب و به وضوخانه تبدیل گشت.

ستون ساعت خورشیدی مسجد گوهرشاد

طبق برخی روایات و گفته‌های محلی، ستونی به اسم «ستون ساعت خورشیدی» مسجد گوهرشاد اسم برده شده که گفته‌اند در محدوده مسجد گوهرشاد بوده که برای اوقات شرعی نماز استفاده می‌شده اما در منابع رسمی و معتبر معماری صحبتی از ستون ساعت خورشیدی نشده است.

با این حال در دوره تیموریان و بعد از آن، فقها و مؤذنان حرم رضوی از ابزارهایی مختلف استفاده می‌کردند. مثلا ستون یا شاخص ساده در صحن یا کنار ایوان را به عنوان مشخص کردن زمان استفاده می‌کردند یا یکی از ستون‌های معماری را به عنوان شاخص در نظر می‌گرفتند.

جاهای دیدنی نزدیک مسجد گوهرشاد

با توجه به اینکه مسجد گوهرشاد در داخل حرم امام رضا (ع) قرار دارد نزدیک‌ترین جاهای دیدنی مربوط به بخش‌های دیدنی و زیارتی داخل حرم هستند. پس از آن یکسری جاهای دیدنی مشهد هستند که در فاصله کمی دورتر قرار دارند ولی با کمی رانندگی با ماشین به آنها دسترسی پیدا خواهید کرد:

• موزه آستان قدس رضوی
• آرامگاه شیخ بهایی
• خانه تاریخی داروغه
• گنبد خشتی مشهد
• حمام مهدی قلی بیک
• آرامگاه نادرشاه
• موزه خراسان بزرگ

رستوران های نزدیک مسجد گوهرشاد

بعد از زیارت در مسجد گوهرشاد و بازدید از جاهای دیدنی نزدیک به آن، نوبت به سرو ناهار در یک رستوران باکیفیتی است که رضایت مراجعین قبلی را دارد و مطابق بودجه و سلیقه غذایی شماست. در ادامه لیستی از رستوران های مشهد را در نزدیکی مسجد گوهرشاد مشاهده می‌کنید:

• رستوران معین درباری؛ ۱۵ دقیقه با ماشین، به خاطر کیفیت گوشت و حجم مناسب غذا معروف شده و غذاهای معروف آن شیشلیک، چلو ماهیچه، چلو گوشت، چلو کباب کوبیده و برگ هستند.
• رستوران پسران کریم؛ ۱۵ دقیقه با ماشین، به خاطر حجم زیاد غذا و قیمت نسبتا اقتصادی معروف شده و غذاهای معروف آن چلو ماهیچه، چلو گوشت، زرشک پلو با مرغ و انواع کباب هستند.
• رستوران امید؛ ۱۰ دقیقه با ماشین، به خاطر طعم سنتی و کیفیت ثابت غذاها معروف شده و غذاهای معروف آن چلو کباب، چلو ماهیچه، شیشلیک و غذاهای ایرانی کلاسیک هستند.
• رستوران رضایی شعبه احمدآباد؛ ۱۵ دقیقه با ماشین، بخاطر قیمت مناسب‌تر نسبت به رستوران‌های لوکس معروف شده و غذاهای درجه یک آن کباب کوبیده، برگ، جوجه و چلو خورش هستند.
• رستوران نسیم لبنان؛ ۱۲ دقیقه با ماشین، غذاهای معروف آن ساندویچ‌های عربی، شاورما و فست فود عربی هستند.
• رستوران هفت خوان؛ ۲۰ دقیقه با ماشین، چند طبقه دارد که هر طبقه سبک غذایی خاص خودش را دارد شامل رستوران ایرانی، فست فود، کافی شاپ، غذای ایتالیایی که این رستوران برای جمع خانوادگی بهترین گزینه است.

مراکز خرید نزدیک مسجد گوهرشاد

بعد از زیارت مسجد گوهرشاد و بازدید از جاهای دیدنی و سرو غذا در رستورانی باکیفیت اما نزدیک، نوبت به خرید سوغات مشهد یا لباس و کالایی است که مدنظرتان هست. در ادامه لیستی از مراکز خرید مشهد را مشاهده می‌کنید که فاصله کمی با مسجد گوهرشاد دارند و اکثر مسافرین خرید از این مراکز را توصیه کرده‌اند:

• بازار رضا مشهد؛ ۵ دقیقه با ماشین، مناسب برای خرید سوغات مثل زعفران، زرشک، نبات، سنگ قیمتی، سجاده و تسبیح، صنایع دستی
• بازار ۱۷ شهریور؛ ۸ دقیقه با ماشین، مناسب برای خرید پوشاک، کیف و کفش، لوازم آرایشی و سوغات، قیمت اقتصادی با تنوع زیاد کالا
• مجتمع تجاری آسمان؛ ۷ دقیقه با ماشین، مناسب برای خرید پوشاک، لوازم آرایشی، عطر، سوغات، کیف و کفش، مرکز خرید نسبتا مدرن با تنوع خوب کالا
• مجتمع تجاری آرمان؛ ۷ دقیقه با ماشین، مناسب برای خرید پوشاک، سوغات، صنایع دستی، عطر و ادکلن، معماری داخلی جذاب با آبشار مصنوعی که برای عکاسی هم مناسب است.
• مرکز خرید زیست خاور؛ ۱۲ دقیقه با ماشین، مناسب برای خرید پوشاک برند، کیف و کفش، لوازم آرایشی
• مرکز خرید الماس شرق؛ ۲۵ دقیقه با ماشین، مناسب برای خرید سوغات، پوشاک، عطر، صنایع دستی، طلا و جواهر

هتل های نزدیک مسجد گوهرشاد

بسیاری از مسافرین ترجیح می‌دهند در هتل های نزدیک حرم امام رضا اقامت داشته باشند که دسترسی خوبی هم به مسجد گوهرشاد و جاذبه‌های مختلف نزدیک آن پیدا کنند. در ادامه لیستی از این هتل های مشهد را مشاهده می‌کنید:

• هتل درویشی مشهد؛ ۵ ستاره، ۵ دقیقه با ماشین، از لوکس‌ترین هتل های مشهد که اتاق‌های تم‌دار مختلف و رستوران روف گاردن با خدمات بسیار کامل دارد.
• هتل قصر طلایی مشهد؛ ۵ ستاره، ۷ دقیقه با ماشین، هتل لوکس با انواع رستوران و صبحانه معروف
• هتل الماس ۲ مشهد؛ ۵ ستاره، ۵ دقیقه با ماشین، طراحی اتاق‌ها با تم کشورهای مختلف است و دکوراسیون خاصی دارد
• هتل مدینه الرضا مشهد؛ ۵ ستاره، ۵ دقیقه پیاده‌روی، نزدیک ورودی باب الجواد است
• هتل الماس ۱ مشهد؛ ۴ ستاره، ۵ دقیقه با ماشین، قیمت مناسب‌تر نسبت به هتل های لوکس همراه با کیفیت خدمات مناسب
• هتل جواد مشهد؛ ۴ ستاره، ۵ دقیقه پیاده‌روی، نزدیک به حرم امام رضا همراه با اتاق‌های تمیز و قیمت معقول

جمع‌بندی مطالب

مسجد گوهرشاد مشهد که در قسمت جنوبی حرم امام رضا و نزدیک صحن جامع رضوی قرار گرفته یکی از اماکن مذهبی بسیار پربازدید شهر مشهد است. این مسجد چون به دستور گوهرشاد بیگم در دوره تیموری ساخته شده به این اسم معروف است. حتما در سفر به مشهد از این مسجد و جاهای دیدنی نزدیک به آن بازدید کنید.

سؤالات متداول