کوه های ایران؛ معرفی کوه های معروف ایران با عکس و نقشه
اگر روی نقشه ایران دست بگذارید و از شمال به جنوب و از شرق به غرب حرکت کنید، مدام با منظرهای تازه از کوهستان روبهرو میشوید؛ از قلههای برفی البرز و دیوارههای سنگی علمکوه تا دامنههای سرسبز زاگرس و ارتفاعات آتشفشانی جنوب شرق؛ اما جذابیت کوههای ایران فقط در ارتفاع و شکل قلههایشان خلاصه نمیشود. بعضی از آنها فرصتی برای یک طبیعتگردی چندساعتهاند، بعضی چشماندازهایی دارند که ارزشش را دارد برای سفر به یک منطقه چمدان ببندید و بعضی دیگر مقصدی جدی برای کوهنوردانی هستند که میخواهند با یک صعود سخت، خودشان را به چالش بکشند. در این مطلب از مجله گردشگری اقامت۲۴، سراغ کوههای معروف ایران میرویم تا ببینیم هرکدام کجا قرار دارند، چه ویژگیای آنها را تافته جدابافته میکند و برای چه نوع سفری میتوانید روی آنها حساب کنید.
فهرست این مطلب
- ۱ کوه های معروف ایران
- ۱.۱ دماوند؛ نماد کوهستانهای ایران
- ۱.۲ علمکوه؛ مقصد شاخص کوهنوردی در کلاردشت
- ۱.۳ سبلان؛ کوه آتشفشانی با دریاچه قله
- ۱.۴ سهند؛ دامنههای دیدنی در شمالغرب ایران
- ۱.۵ توچال؛ تجربه کوهستان در نزدیکی تهران
- ۱.۶ الوند؛ کوهستان شاخص همدان
- ۱.۷ دنا؛ مجموعه قلههای بلند زاگرس
- ۱.۸ زردکوه؛ چشماندازهای مرتفع کوهرنگ
- ۱.۹ اشترانکوه؛ کوهستانی در همسایگی دریاچه گهر
- ۱.۱۰ بیستون؛ پیوند کوهستان و تاریخ
- ۱.۱۱ شاهو؛ چشمانداز کوهستانی هورامان
- ۱.۱۲ شیرکوه؛ ارتفاعات شاخص یزد
- ۱.۱۳ کرکس؛ مقصد کوهستانی حوالی نطنز
- ۱.۱۴ هزار؛ ارتفاعات شاخص کرمان
- ۱.۱۵ تفتان؛ چشمانداز آتشفشانی جنوبشرق
- ۱.۱۶ بزمان؛ کوه آتشفشانی سیستانوبلوچستان
- ۱.۱۷ بینالود؛ کوهستان شاخص شمالشرق ایران
- ۱.۱۸ گنو؛ تجربه ارتفاعات در نزدیکی بندرعباس
- ۲ کوههای ایران روی نقشه
- ۳ زیباترین کوههای ایران
- ۴ بلندترین کوههای ایران
- ۵ کوههای شمالی ایران
- ۶ کوههای غربی ایران
- ۷ کوههای جنوب ایران
- ۸ کوههای مرکزی ایران
- ۹ کوههای شرقی ایران
- ۱۰ کوههای مرزی ایران
- ۱۱ رشته کوههای ایران
- ۱۲ بهترین زمان بازدید از کوههای ایران
- ۱۳ صحبت پایانی
- ۱۴ سوالات متداول
- ۱۴.۱ بلندترین کوه ایران کدام است؟
- ۱۴.۲ سه کوه بلند ایران به ترتیب کداماند؟
- ۱۴.۳ کوه دماوند در تهران است یا مازندران؟
- ۱۴.۴ آیا سبلان و ساوالان دو کوه متفاوتاند؟
- ۱۴.۵ برای دیدن کوه های ایران حتما باید کوهنورد باشیم؟
- ۱۴.۶ کدام کوه های ایران با تلهکابین قابل بازدیدند؟
- ۱۴.۷ بهترین فصل برای صعود به کوه های بلند ایران چه زمانی است؟
کوه های معروف ایران
در جدول زیر، کوه های معروف ایران و مجموعههای کوهستانی را بر اساس سه معیار شهرت، جذابیت گردشگری و تنوع جغرافیایی انتخاب کردهایم؛ بنابراین معنای رتبهبندی زیر این نیست که کوههای معرفیشده محبوبترین کوه های ایران هستند. در جدول موقعیت هر یک از کوهها، ویژگی شاخص و تجربهای را که میتوانید در سفر به آن منطقه داشته باشید، معرفی کردهایم. بعضی از این کوهها برای تماشای چشماندازهای طبیعی و گردش در دامنهها مناسباند و برخی دیگر مقصدی برای کوهنوردی و صعودهای تخصصی هستند.
|
نام کوه یا مجموعه کوهستانی |
موقعیت کلی | جذابیت شاخص | نوع تجربه قابل معرفی |
|
دماوند |
مازندران، البرز مرکزی |
قلهای آتشفشانی با سیمای باشکوه و چشماندازی که به یکی از نمادهای کوهستانی ایران تبدیل شده است. |
میتوانید از چشمانداز کوه لذت ببرید و در دامنههای آن گردش کنید. برای صعود با آمادگی جسمی و تجهیزاتی کافی برنامهریزی کنید. |
|
علمکوه |
مازندران، منطقه کلاردشت | دیوارههای بلند و صخرهای و چشمانداز تماشایی قلههای منطقه تختسلیمان |
میتوانید به نواحی اطراف بروید و از نزدیک چشمانداز دیواره مشهور آن را ببینید یا تجربه کوهنوردی داشته باشید. |
|
سبلان؛ ساوالان |
اردبیل |
دریاچهای طبیعی در دهانه قله و چشماندازهای آتشفشانی کوهستان |
میتوانید در دامنههای سبلان طبیعتگردی کنید یا با آمادگی کافی، مسیر صعود به قله و دریاچه دهانه آن را در پیش بگیرید. |
|
سهند |
آذربایجان شرقی |
دامنههای سرسبز و مراتع گسترده در کنار چشماندازهای آتشفشانی |
در دامنهها و مراتع سهند گشتوگذار کنید و از طبیعت کوهستانی منطقه لذت ببرید. |
|
توچال |
تهران |
چشمانداز گسترده تهران از ارتفاعات و دسترسی به مسیرهای متنوع کوهستانی |
با تلهکابین به ارتفاعات بروید، در مسیرهای کوهستانی پیادهروی کنید یا کوهنوردی را تجربه کنید. |
|
الوند |
همدان | چشمانداز دشت همدان از میان ارتفاعات و دامنههای سنگی |
در اطراف ارتفاعات الوند بچرخید و چشمانداز کوهستان و دشت همدان را تماشا کنید. |
|
دنا |
زاگرس، محدوده کهگیلویهوبویراحمد و اصفهان | رشتهای از قلههای بلند و پیوسته با چشماندازهای گسترده زاگرس |
در طبیعت اطراف سیسخت ماجراجویی کنید یا از مسیرهای مشخص، کوهنوردی کرده و تجربه صعود به قلههای این مجموعه را سپری کنید. |
|
زردکوه |
چهارمحالوبختیاری | ارتفاعات مرتفع و چشماندازهای کوهستانی منطقه کوهرنگ |
میتوانید به منطقه کوهرنگ سفر کنید، از چشمانداز ارتفاعات لذت ببرید و در صورت آمادگی کوهنوردی کنید. |
|
اشترانکوه |
لرستان | خطالراسهای مرتفع و نزدیکی به دریاچه گهر، از جاذبههای شناختهشده لرستان |
مسیر رسیدن به دریاچه گهر را پیمایش کنید یا برای صعود به قلههای این منطقه برنامهریزی کنید. |
|
بیستون |
کرمانشاه | ترکیب چشمانداز صخرهای کوه با آثار تاریخی و سنگنوشته مشهور بیستون |
در کنار تماشای چشمانداز کوه، از آثار تاریخی منطقه دیدن کنید یا سراغ فعالیتهای تخصصی کوهستانی بروید. |
|
شاهو |
محدوده کرمانشاه و کردستان | چشماندازهای مرتفع و پیوند طبیعت کوهستانی با روستاها و نواحی اورامانات |
در سفر به منطقه اورامانات از مناظر کوهستانی لذت ببرید و در مسیرهای مشخص آن کوهپیمایی کنید. |
|
شیرکوه |
یزد، حوالی تفت | تضاد چشمگیر ارتفاعات کوهستانی با دشتها و اقلیم خشک اطراف یزد |
به روستاهای دامنه شیرکوه سر بزنید، از طبیعت اطراف دیدن کنید یا کوهنوردی را در برنامه بگذارید. |
|
کرکس |
اصفهان، حوالی نطنز | چشمانداز کوهستانی متفاوت در دل نواحی خشک و نیمهخشک اطراف نطنز |
در سفر به حوالی نطنز، به تماشای چشمانداز کوهستانی بنشینید و مسیرهای کوهنوردی آن را تجربه کنید. |
|
هزار |
کرمان، حوالی راین | ارتفاعات بلند و طبیعت کوهستانی اطراف راین در استان کرمان |
در دامنههای کوه هزار گردش کنید و با آمادگی کافی برای صعود به ارتفاعات آن راهی شوید. |
|
تفتان |
سیستانوبلوچستان، حوالی خاش | سیمای آتشفشانی و پدیدههای زمینشناختی در چشمانداز جنوبشرق ایران |
در سفر به حوالی خاش از ویژگیهای آتشفشانی منطقه دیدن کنید یا با بررسی شرایط، برای صعود برنامهریزی کنید. |
|
بزمان |
سیستانوبلوچستان، حوالی بزمان | ساختار آتشفشانی و چشماندازهای خاص کوهستانی در جنوبشرق کشور |
میتوانید به حوالی بزمان سفر کنید، چشمانداز آتشفشانی منطقه را ببینید و با برنامهریزی مناسب کوهنوردی کنید. |
|
بینالود |
خراسان رضوی، محدوده نیشابور | چشمانداز ارتفاعات شمال شرق ایران در محدوده میان دشتهای مشهد و نیشابور |
در دامنههای بینالود طبیعتگردی کنید و مسیرهای کوهستانی آن را برای کوهنوردی انتخاب کنید. |
| گنو | هرمزگان، نزدیک بندرعباس | آبوهوای خنکتر ارتفاعات و تفاوت پوشش طبیعی آن با مناطق گرم و کمارتفاع اطراف بندرعباس |
در مسیرهای مجاز ارتفاعات گنو طبیعتگردی کنید و تفاوت چشمانداز و اقلیم آن را با نواحی اطراف را از نزدیک ببینید. |
دماوند؛ نماد کوهستانهای ایران
سرگذشت کوه دماوند با افسانههایی مثل آرش کمانگیر و به بند کشیدهشدن ضحاک گره خورده است و یکی از شناختهشدهترین کوه های جذاب ایران است. این کوه در استان مازندران، محدوده لاریجان و در بخش مرکزی رشتهکوه البرز قرار دارد؛ هرچند از نقاطی در تهران، ورامین و قم هم میتوانید آن را تماشا کنید. برای دیدن دماوند لازم نیست حتما راه قله را در پیش بگیرید. میتوانید چشمانداز آن را از دور تماشا کنید یا در دامنهها بگرید؛ تجربهای که در مقایسه با صعود به ارتفاع ۵ هزار و ۶۱۰ متری قله، قطعا حسوحال متفاوتتری دارد. اگر قصد صعود دارید، چهار مسیر اصلی پیش رو دارید؛ جبهه شمالی سختترین و جبهه جنوبی سادهترین مسیر است. آبشار یخی دماوند هم از جاذبههای شاخص این کوه است که در مسیر جنوبی قرار دارد. برای صعود به دماوند به آمادگی جسمانی، همهوایی تدریجی و بررسی شرایط جوی نیاز دارید. ارتفاع زیاد و وضعیت متغیر آبوهوا میتواند برنامه صعودتان را دشوار کند؛ بنابراین بدون آمادگی و برنامهریزی راهی قله نشوید. بهترین زمان فتح دماوند اوایل تابستان است.
علمکوه؛ مقصد شاخص کوهنوردی در کلاردشت
علمکوه با ارتفاع ۴۸۵۰ متر، دومین قله بلند ایران بعد از دماوند است و در استان مازندران، در مجموعه کوهستانی تخت سلیمان و محدوده کلاردشت قرار دارد. شهرت این کوه بیشتر بهخاطر دیواره بلند و چشماندازهای مرتفع آن است؛ ویژگیهایی که علمکوه را به یکی از مقصدهای برجسته کوهنوردی ایران تبدیل کردهاند. اگر نمیخواهید صعود کنید، میتوانید به محدوده کلاردشت و نواحی اطراف علمکوه سفر کنید و از تماشای مناظر کوهستانی لذت ببرید؛ اما برای کوهنوردی باید بین مسیرهای صعود به قله و مسیرهای فنی دیوارهنوردی تفاوت قائل شوید؛ این دو تجربه از نظر سطح سختی و مهارت موردنیاز باهم یکی نیستند. مسیر جنوبی برای صعود به قله سادهتر است، اما برای دیوارهنوردی در این مسیر به مهارت و تجهیزات تخصصی نیاز دارید. بهترین زمان صعود به علمکوه تیر و مرداد است. در فصلهای سرد، برف، طوفان و خطر لغزش کار را برایتان سختتر میکند؛ حتی در تابستان هم قبل از حرکت باید آمادگی جسمانی، تجهیزات و شرایط جوی را بررسی کنید. برای دسترسی به مسیرهای صعود، کلاردشت یکی از دروازههای اصلی ورود به منطقه است.
سبلان؛ کوه آتشفشانی با دریاچه قله
سبلان که در میان مردم محلی با نام ساوالان هم شناخته میشود، سومین قله بلند ایران با ارتفاع ۴۸۱۱ متر است. این کوه آتشفشانی خاموش در استان اردبیل قرار دارد و برای دسترسی به آن باید خودتان را به حدود ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی مشگینشهر برسانید. منحصربهفردترین مشخصه کوه سبلان، دریاچهای طبیعیست که در دهانه قله قرار دارد؛ بنابراین برای دیدنش کار آسانی در پیش ندارید و باید سختی مسیر صعود به ارتفاعات را به جان بخرید. اگر تمایلی به فتح کردن قله ندارید، میتوانید از جاذبههای اطراف سبلان دیدن کنید؛ چشمههای آب گرم دامنه، طبیعت کوهستانی و پیست اسکی از دیدنیهای این منطقهاند. گردش در محدوده مشگینشهر هم میتواند بخشی از برنامه سفرتان باشد. سبلان بیشتر ماههای سال پوشیده از برف و یخ است و شرایط مسیری که برای صعود در پیش دارید، ، بسته به هر فصل متفاوت است. برای صعود، فصلهای گرم سال انتخاب بهتری هستند؛ بااینحال ارتفاع زیاد، سرمای هوا و احتمال تغییر شرایط جوی را نباید دست کم بگیرید. آمادگی جسمانی، همهوایی تدریجی، تجهیزات مناسب و بررسی وضعیت مسیر قبل از حرکت هم ضروری است.
سهند؛ دامنههای دیدنی در شمالغرب ایران
سهند مجموعهای کوهستانی و آتشفشانی در آذربایجان شرقیست که دامن وسعتش را در جنوب تبریز و شمال مراغه پهن کرده است. این کوهستان را با قلههایی بلندتر از ۳ هزار متر، دامنههای سرسبز، چشمههای متعدد و مراتع وسیعش میشناسند و به همین دلیل لقب «عروس کوههای ایران» را به آن دادهاند. برای سفر به سهند لازم نیست حتما از قبل برنامه صعود چیده باشید. میتوانید در دامنهها پرسه بزنید، به چشمههایی مانند قرخ بلاغ، گوموش بلاغی و گوران بلاغی سر بزنید یا از باغها و روستاهای اطراف دیدن کنید. اگر اهل کوهنوردی هستید، قله سهند و قله جان از پرترددترین مقصدهای این مجموعه کوهستانیاند؛ اما مسیر و شرایط صعود به هرکدام را باید جداگانه بررسی کنید. بهار و تابستان، زمانی مناسب برای تماشای مراتع و طبیعت دامنههاست؛ هرچند قلهها در بیشتر ماههای سال لباس برفی به سر داشته و سفیدپوشاند. برای صعود برخورداری از آمادگی جسمانی ضروریست؛ همچین باید تجهیزات متناسب با فصل همراهتان باشد و وضعیت آبوهوا را قبل از ورود به مسیر بررسی کنید. توجه داشته باشید که سهند یک مقصد با مسیر دسترسی یا صعود واحد نیست و انتخاب مسیر به قله انتخابی و برنامه شما بستگی دارد.
لوکیشن مجموعه کوهستانی سهند روی نقشه
توچال؛ تجربه کوهستان در نزدیکی تهران
کوه توچال با ارتفاع نزدیک به ۴ هزار متر، قلهای در شمال تهران و بخشی از رشتهکوه البرز مرکزیست. نزدیکی این قله به شهر باعث شده بتوانید تجربههای متنوعی از رفتن به کوهستان داشته باشید؛ از پیادهروی در مسیرهای پاییندست و تفریحات مجموعه توچال گرفته تا صعود به قله. اگر میخواهید خوش بگذرانید و تفریح کنید، میتوانید برنامه خود را از محدوده بام تهران و مجموعه توچال شروع کنید و با تلهکابین به ایستگاههای بالاتر بروید. پیادهروی در مسیرهای پاییندست هم انتخاب مناسبی برای گشتوگذار سبکتر است؛ اما برای رسیدن به قله، به برنامه کوهنوردی، آمادگی جسمانی و شناخت مسیر نیاز دارید. مسیرهای صعود از نقاطی مانند دربند و شیرپلا، جمشیدیه و کلکچال یا درکه و پلنگچال میگذرند. بهترین زمان برای صعود معمولا اواخر بهار تا اوایل پاییز است. فعالیت تلهکابین و پیست اسکی هم به وضعیت جوی و شرایط فنی مجموعه تفریحی توچال بستگی دارد؛ مثلا در حال حاضر تلهکابین مجموعه تمامی روزهای هفته از ۷ صبح تا ۱ ظهر باز است و تلهسیژ همه روزه از ۱۲ ظهر تا ۸ شب و سورتمه پنجشنبه و جمعه از ۹ صبح تا ۱۱ شب و مابقی روزهای هفته از ۱۲ ظهر تا ۹ شب فعالیت دارد. اما از سایر امکانات و خدمات آن میتوانید استفاده کنید. در نظر داشته باشید که پیست اسکی توچال جزو بهترین پیست های اسکی ایران است. ارتفاع زیاد، تغییر ناگهانی هوا و سرمای شدید زمستان را هم جدی بگیرید؛ یخزدگی، کولاک و کاهش دید میتوانند صعود را خطرناک کنند. در فصل سرد، بدون تجهیزات فنی و تجربه کافی راهی قله نشوید.
الوند؛ کوهستان شاخص همدان
الوند نام یکی از قلههای مشهور و بلندقامت استان همدان است؛ اما کوهستان الوند به مجموعهای وسیعتر از قلهها، درهها، چشمهها و دشتهای کوهستانی در زاگرس مرکزی گفته میشود. این منطقه در جنوب همدان و بین همدان و تویسرکان قرار دارد. در سفر به مجموعه کوهستانی الوند، جدا از کوهنوردی و صعود، میتوانید از دهکده گردشگری گنجنامه دیدن کنید، آبشار و کتیبههای تاریخی آن را ببینید و در مسیرهای اطراف دره گشت بزنید. اگر زمان بیشتری داشتید، دشت میشان با چمنزارها و چشمههای کوهستانیاش هم برای طبیعتگردی جذاب است. مسیر کلاسیک قله از پارکینگ گنجنامه در همدان شروع میشود و بعد از عبور از کیوارستان، میدان میشان و تخت نادر به قله میرسد. سطح سختی این مسیر از نظر فنی متوسط است؛ اما برای پیمایش همین مسیر متوسط هم به آمادگی جسمانی کافی نیاز دارید؛ مخصوصا برای بخش پایانی که شیب و مسیر سنگی دارد. بهار و تابستان برای صعود شرایط مناسبتری دارند؛ در زمستان هم برف و احتمال طوفان باعث میشود مسیر فقط برای کوهنوردهای حرفهای و باتجربه مناسب باشد.
دنا؛ مجموعه قلههای بلند زاگرس
دنا یک قله تک و منفرد نیست؛ مجموعهای کوهستانی در امتداد زاگرس است که گسترهاش محدوده سه استان اصفهان، چهارمحالوبختیاری و کهگیلویهوبویراحمد را درگیر میکند. این رشتهکوه ۴۹ قله دارد و قاشمستان یا بیژن ۳ با ارتفاع ۴۴۸۸ متر، بلندترین قله آن است. سفرتان به دنا را میتوانید از شهر سیسخت شروع کنید یکی از مبداهای شناختهشده دسترسی به این منطقه است. اگر قصد صعود ندارید، میتوانید از جاذبههای اطراف مانند دریاچه کوهگل و چشمهها و چشماندازهای کوهستانی دیدن کنید. البته گردش در طبیعت اطراف تجربهای کاملا متفاوت از ورود به مسیرهای مرتفع و صعود به قلههایی مانند قاشمستان دارد؛ چون تعداد مسیرهای صعود بیشتر است و انتخاب مسیر به قله موردنظر و توانایی شما بستگی دارد. بهار و تابستان برای طبیعتگردی در دامنهها و اطراف سیسخت تجربه بهتری میسازند؛ اما برای صعود به ارتفاعات باید جداگانه شرایط جوی و برف مسیر را چک کنید.
لوکیشن مجموعه کوهستانی دنا روی نقشه
زردکوه؛ چشماندازهای مرتفع کوهرنگ
اگر میخواهید یکی از مرتفعترین نقاط رشته کوه زاگرس را ببینید، خودتان را به غرب استان چهار محالوبختیاری و کوهستان زردکوه برسانید، که بخشهایی از آن تا خوزستان هم کشیده شده است. این کوهستان بین رودخانههای کوهرنگ و بازفت قرار گرفته و کلونچین با ارتفاع حدود ۴۲۲۵ متر، بلندترین قله آن است. زردکوه به دلیل یخچالهای طبیعی، درههای عمیق و نقش مهمی که در تامین آب منطقه دارد، مشهور شده است؛ سرچشمه رودخانههای کارون و زایندهرود هم در دامنههای این مجموعه کوهستانی قرار دارد. برای لذت بردن از طبیعت زردکوه، راههای دیگری به جز صعود به قله هم هست. میتوانید به کوهرنگ سفر کنید و در دامنههای سرسبز آن قدم بزنید، به تماشای دریاچههای کوهرنگ و نازی و چشمانداز یخچالهایی مانند چالمیشان و خرسان بنشینید و تجربهای متفاوت از کوهنوردی در ارتفاعات را بچشید. بهار و تابستان، بهویژه مرداد و شهریور، برای طبیعتگردی در این منطقه مناسبترند. برای دسترسی به محدوده کوهرنگ، اول باید به شهرکرد و سپس چلگرد بروید؛ اما صعود به کلونچین برنامهای جداگانه است؛ اگر مسیر شمالی را انتخاب کنید باید از محدوده سدهای تونل کوهرنگ عبور کنید و در مسیرهای جنوبی، شیبهای تندتر مسیر شما را تا قله همراهی میکنند. از آنجایی که در بخشهایی از مسیر برف باقی میماند و در زمستان خطر بهمن و نابسمانی وضعیت هوا جدیست، در انتخاب مسیر و زمان صعود حتما میزان تجربه، تجهیزات و شرایط روز را در نظر بگیرید.
اشترانکوه؛ کوهستانی در همسایگی دریاچه گهر
اشترانکوه رشتهکوهی در شرق استان لرستان است که در محدوده شهرستانهای ازنا، الیگودرز و دورود امتداد دارد. این مجموعه چند قله مرتفع دارد و بلندترین آن سنبران با ارتفاع حدود ۴۱۵۰ متر است. یخچالهای طبیعی، درههای عمیق، رودهای دائمی و پوشش گیاهی متنوع، از ویژگیهایی هستند که سفرتان به اشترانکوه را به تجربهای هیجانانگیز و ماندگار تبدیل میکنند. دریاچه گهر از جاذبههای معروف دامنههای اشترانکوه است؛ اما بحث پیمایش در مسیر دریاچه از صعود به قله سنبران جداست. برای رسیدن به گهر مسیری که باید طی کنید یک طبیعتگردی نرمال است؛ درحالیکه برای صعود به قله جدا از مهارت کوهنوردی، به برنامهریزی هم نیاز دارید. یکی از مسیرهای صعود از روستای تیان در نزدیکی ازنا آغاز میشود و از پناهگاه گلگل میگذرد. تابستان معمولا برای تجربه طبیعتگردی در دامنهها زمان دلپذیرتریست؛ بااینحال، ارتفاعات حتی در این فصل هم ممکن است برفی و سرد باشند. علاوه بر این، اشترانکوه منطقهای حفاظتشده است و ورود به بخشهایی از آن تابع مقررات محیطزیستیست؛ همچنین، طبق اطلاعیه اعلامشده، ورود گردشگران به منطقه حفاظتشده و دریاچه گهر از اول شهریور ۱۴۰۵ تا اطلاع ثانوی ممنوع شده است؛ بنابراین قبل از چیدن هر برنامهای، از آخرین وضعیت مجوزها و محدودیتهای بازدید مطلع شوید.
بیستون؛ پیوند کوهستان و تاریخ
بیستون آبستن تاریخ ایران است؛ و این اصلیترین دلیل شهرت کوهیست که در ۳۰ کیلومتری شرق کرمانشاه قرار داشته و بخشی از مجموعه کوهستانی پرآو است. آثار تاریخی دامنه کوه بیستون، خصوصا سنگنوشته داریوش کبیر، باعث شده اکثر گردشگرانی که به این کوه سفر میکنند، بازدید از جذابیتهای تاریخی آن را بر کوهنوردی و صعود به قلعه ترجیح بدهند. سنگنوشته داریوش، کتیبهای هخامنشیست که به سه زبان اکدی، ایلامی و پارسی باستان نوشته شده و در فهرست میراث جهانی یونسکو هم ثبت شده است. با رفتن به محوطه تاریخی بیستون میتوانید در کنار تماشای چشمانداز صخرهای کوه، آثاری مانند مجسمه هرکول، فرهادتراش، نقشبرجسته مهرداد دوم و سراب بیستون را هم ببینید؛ بدون آنکه راهتان به مسیرهای فنی کوهستانی ختم شود؛ اما اگر قصدتان از سفر به این کوه، فتح قله است یا به دنبال سنگنوردی روی دیوارههای بیستون هستید، نه تنها باید مسیر متفاوتی را طی کنید؛ بلکه به تجهیزات و تخصص متفاوتی هم نیاز دارید.
شاهو؛ چشمانداز کوهستانی هورامان
شاهو یکی از کوهستانهای زاگرس در مرز استانهای کرمانشاه و کردستان است. برای دسترسی به بلندترین نقطه این کوهستان باید ۳۳۹۰ متر بالا بروید و قله حویخانی را فتح کنید. شاهو در همسایگی منطقه هورامان قرار دارد و چشمانداز قلهها، دامنههای سبزپوش و روستاهای کوهپایهای آن، جذابیتهای بصری این منطقه را میسازند. سفر به شاهو فرصتی برای ملاقات با طبیعت بکر، فرهنگ کردی و سبک زندگی روستاهای هورامان هم هست. برای صعود، چند مسیر پیش روی شماست: مسیر غربی از روستای شمشیر یا تازهآباد، مسیر شرقی از پالنگان یا دیوزناو و مسیر پاوه که از محدوده پیاز دول آغاز میشوند. مسیرهای شرقی و خطالراسی از دیوزناو طولانیترند و مسیر پیاز دول هم به دلیل برفگیر بودن، مهارت و آمادگی بیشتری میطلبد. برای تجربهای سبکتر، میتوانید به روستاهای منطقه سفر کنید و از چشمانداز شاهو لذت ببرید، بدون آنکه وارد مسیرهای صعود شوید. بهار و تابستان، بهترین زمان برای طبیعتگردی و پیمایش مسیرهای کوهستانی هستند. زمستان با برف و باد شدید، صعود را برایتان سخت میکند. هنگام بازدید از روستاها، به حریم زندگی ساکنان، زمینهای کشاورزی و آداب محلی احترام بگذارید و قبل از حرکت، وضعیت جادههای روستایی و شرایط دسترسی را بررسی کنید.
شیرکوه؛ ارتفاعات شاخص یزد
شیرکوه با ارتفاعی حدود ۴۰۷۵ متر، بلندترین قله استان یزد است و در جنوب این استان، حوالی تفت قرار دارد. در میان پهنههای خشک و بیابانی منطقه، حضور این کوهستان مانند دیدن چشمه در بیابان، چشمانداز متفاوت و دلنشینی دارد؛ دامنههای سرسبزتر، هوای خنکتر و برفی که روی ارتفاعات نشسته، شیرکوه را به یکی از تفرجگاههای تابستانی مردم یزد تبدیل کرده است تا از گرمای جگرسوز شهر به آن پناه ببرند. این کوه همچنین نقش مهمی در تامین آب قناتها و روستاهای اطراف تفت و مهریز دارد. برای طبیعتگردی میتوانید به روستاهای دامنه شیرکوه، از جمله دهبالا و طزرجان در میانکوه یا نصرآباد و حاجیزینل در پیشکوه، سر بزنید و گشتوگذارتان در طبیعت را با بازدید از روستاهای منطقه ترکیب کنید. برای صعود به قله هم که مسیرتان کاملا متفاوت و جداست؛ پیمایش در دامنهها که کمی بالاتر به آن اشاره کردیم، برنامهای سبکتر است؛ اما برای طی کردن ۴۰۷۵ به سمت بالا و برخلاف جاذبه زمین، به بدنی ورزیده، تجهیزات کوهنوردی و بررسی شرایط جوی نیاز دارید. برای رسیدن به منطقه کوهستانی شیرکوه میتوانید از یزد به تفت بروید. نیمه اول بهار برای صعود به قله بهترین زمان است؛ برای طبیعتگردی در دامنههای خنک شیرکوه هم فصلهای گرم سال را پیشنهاد میکنیم.
کرکس؛ مقصد کوهستانی حوالی نطنز
کوهستان کرکس را در غرب نطنز واقع در استان اصفهان پیدا میکنید. مشابه بقیه کوهستانها، کرکس هم از مجموع چند قله تشکیل شده که بلندبالاترین و معروفترین آن قله کرکس با ارتفاع حدود ۳۸۹۵ متر است. ارتفاعات کرکس در بیشتر ماههای سال پوشیده از برفاند و این کوهستان در تامین آب چشمههای منطقه و حفظ سرزندگی طبیعت اطراف نطنز، نقش برجستهای دارد. علت نامگذاری این کوه به کرکس هم حضور پرندگان کرکس در آن محدوده است. اگر خواستید سفرتان به کرکس در محدوده دامنه و طبیعت اطراف کوه باشد، میتوانید به نطنز سفر کنید و از روستاهای دامنه کرکس و جاذبههای تاریخی و طبیعی منطقه دیدن کنید. روستاهایی مانند کشه، طامه، اوره و طرقرود از آبادیهای اطراف این کوهستاناند؛ اما اگر هدفتان رسیدن به قله است، مسیر جنوبی از روستای کشه یکی از پرترددترین مسیرهای صعود است. میتوانید حرکت را از فضای پارک خودرو در این روستا آغاز کنید؛ برای طیکردن این مسیر به حدود ۵ تا ۷ ساعت زمان و آمادگی جسمانی نیاز دارید. در هر چهار فصل سال میتوانید صعود به قله کرکس را تجربه کنید؛ اما در زمستان برای اینکه در برف و سرمای ارتفاعات دوام بیاورید، به تجهیزات کامل و تجربه بیشتری نیاز دارید.
هزار؛ ارتفاعات شاخص کرمان
بلندترین قله استان کرمان، کوه هزار است که در جنوب شهر راین سر به فلک کشیده است. ارتفاع قله چیزی حدود ۴۵۰۰ متر است. پوشش گیاهی متنوع و رشد هزاران گیاه معطر در دامنهها، از جمله دلایلیست که باعث شده نام هزار را به این کوه نسبت بدهند. سفر به این منطقه را میتوانید با بازدید از شهر راین، آبشار راین و روستاهای دامنه کوه مانند بابزنگی جذابتر و خاطرهانگیزتر کنید؛ اما اگر قصد کوهنوردی دارید، مسیر و برنامه تغییر میکند؛ مسیر رایج رفتن به سمت قله هزار از محدوده آبشار راین شروع شده و از کنار جانپناه هزار میگذرد. بهترین زمان سفر به این منطقه و صعود به قله بهار تا اواخر تابستان است؛ اما در همین زمان هم نباید از ارتفاع بیش از ۴۴۰۰ متر، تغییرات آبوهوا و سرمای ارتفاعات غافل شوید.
تفتان؛ چشمانداز آتشفشانی جنوبشرق
آتشفشان نیمهفعال تفتان در استان سیستان و بلوچستان، در محدوده شهرستان خاش قرار دارد و ارتفاع بلندترین قله آن حدود ۳۹۴۰ متر است. چهره آتشفشانی قلهها، چشمههای آب گرم و منظره منحصربهفرد دامنهها باعث میشود ترغیب شوید که در میان اسامی کوه های ایران، نام این کوه را هایلایت کنید. تفتان آتشفشانیست که گازفشانهای گوگردی دارد؛ به این معنی که از دهانههای آن بخار و گاز خارج میشود. اگر در سفرتان به تفتان با این صحنه مواجه شدید، فکر نکنید قرار است بهزودی فوران کردن تفتان را ببینید؛ چون خروج گازها به تنهایی چنین مفهومی ندارند. پژوهشی در سال ۲۰۲۵ هم از بالاآمدگی موقت سطح زمین در نزدیکی قله و چند رویداد خروج گاز خبر داد، بدون آنکه فوران قریبالوقوعی را تایید کند. برای گردش در دامنهها میتوانید روستاهایی مانند تمین، کوشه و ترشاب را در برنامه سفرتان به خاش قرار دهید؛ اما صعود به قله یک برنامه کوهنوردی حرفهایست؛ مسیر غربی از اردوگاه درهگل، یکی از رایجترین مسیرها برای صعود است. برای دسترسی جادهای هم باید از محور خاش به زاهدان و خروجی روستاهای منطقه عبور کنید؛ ولی قبل از حرکت وضعیت مسیر و امکان صعود را با راهنمای محلی و هیئت کوهنوردی هماهنگ کنید. اوایل بهار برای صعود بهتر است؛ همچنین نزدیک شدن به منافذ گازفشان خطرناک است و باید از آنها فاصله بگیرید.
بزمان؛ کوه آتشفشانی سیستانوبلوچستان
کوهستان بزمان در استان سیستانوبلوچستان، حدود ۳۰ کیلومتری شمال غرب شهر بزمان قد کشیده است. این کوه آتشفشانی از دو قله کنار هم تشکیل شده که در گویش محلی به آنها «بچه» و «زندهخضر» میگویند. قله اصلی با ارتفاع تقریبی ۳۵۰۰ متر، بعد از تفتان بلندترین قله استان است. برخلاف تفتان، بزمان مقصدی گمنامتر با امکانات محدودتر برای گردشگران و کوهنوردان است؛ در عین حال صعود به آن کار آسانی نیست و برای کوهنوردان حرفهای و باتجربه مناسب است. فقط یکی از مسیرهای صعود این قله از روستای گوانز در ارتفاع حدود ۱۴۰۰ متری آغاز میشود. مسیر خاکی و کوهستانی آن هم طولانیست و جاپای مشخصی ندارد. برای فتح این قله باید آب کافی و تجهیزات مناسب همراه خود داشته باشید و مسیر را بشناسید؛ همچنین پیش از حرکت، برای اقامت و پشتیبانی با افراد محلی هماهنگ کنید؛ چون خبری از امکاناتی مانند پناهگاه و خدمات کوهنوردی نیست. با توجه به گرمای هوا و کمبود آب، اواخر پاییز تا اواسط بهار بهترین زمان برای صعود به بزمان هستند.
بینالود؛ کوهستان شاخص شمالشرق ایران
برای صعود به قله بینالود باید اول به رشتهکوه بینالود بروید که در خراسان رضوی و فاصله بین دشت مشهد و نیشابور قرار دارد. قله بینالود با ارتفاع تقریبی ۳۲۱۱ جایی میان گستره ۱۳۰ کیلومتری این رشتهکوه قرار گرفته است؛ اما بلندترین قله آن نیست. این جایگاه به قله شیرباد با ارتفاع حدود ۳۳۲۰ متر تعلق دارد؛ بنابراین موقع برنامهریزی، باید مقصدتان را مشخص کنید: صعود به قله بینالود یا پیمایش در بخشهای دیگر این رشتهکوه. یکی از مسیرهای صعود به قله بینالود از دامنه شمالی و روستای فریزی شروع شده و از دره سیب میگذرد. جاده خاکی این مسیر در شرایط برفی ممکن است مسدود شود و برای دسترسی به دره هم به راهنمای آشنا به منطقه یا مسیریاب نیاز دارید. در مسیرتان دو جانپناه وجود دارد؛ اما هردو امکانات محدودی دارند و تنها منبع آبی که در دسترس دارید، چشمهای باریک در نزدیکی جانپناه دوم است. بهار زمان بهتری برای صعود است. با توجه به کمبود آب، وزش بادهای سرد و احتمال بستهشدن جاده، باید آب و تجهیزات کافی همراهتان داشته باشید و مسیر را از قبل بشناسید.
گنو؛ تجربه ارتفاعات در نزدیکی بندرعباس
آخرین گزینهای که از میان انواع کوه های ایران معرفی میکنیم، منطقه کوهستانی گنو در هرمزگان است که ارتفاع بلندترین قله آن به ۲۳۴۷ متر میرسد. این کوهستان در حدود ۳۰ کیلومتری شمال غرب بندرعباس قرار دارد. در دل دشتهای گرم جنوب، کوهستان گنو آبوهوایی خنکتر و معتدلتر دارد؛ به همین خاطر در فصلهای گرم سال بهترین مقصد برای دوری از هوای گرم و شرجی بندرعباس است. برای بازدید از گنو دو تجربه و دو انتخاب متفاوت دارید: میتوانید از مسیرهای جادهای به ارتفاعات و جاذبههایی مانند چشمه آبگرم گنو دسترسی پیدا کنید، یا با برنامهریزی و همراه داشتن تجهیزات مناسب، وارد مسیرهای کوهستانی شوید و قلههایی مانند نصیری و بازگرد را فتح کنید. حواستان باشد که دسترسی جادهای به ارتفاعات با پیمایش کوهستانی در مسیرهای صعود فرق دارد. گنو منطقهای حفاظتشده است؛ بنابراین برای ورود به بخشهای مختلف آن باید تابع قوانین محیط زیستی باشید و ممکن است نتوانید به بعضی مسیرها یا محدودهها دسترسی داشته باشید. درباره مسیرهای مجاز، امکان ورود و مقررات بهروز، قبل از شروع سفر از اداره محیط زیست منطقه استعلام بگیرید.
کوههای ایران روی نقشه
زیباترین کوههای ایران
برای زیبایی کوهها معیار قطعی و یکسانی نداریم؛ ممکن است برای شما فرم قله و دیوارههای سنگی جذاب باشد و برای فرد دیگری، دریاچههای کوهستانی، مراتع سرسبز یا تصویر متناقض ارتفاعات با دشتهای اطراف؛ به همین دلیل، جدولی که در ادامه به عنوان زیباترین کوههای ایران در اختیارتان میگذاریم را براساس تنوع چشمانداز، ویژگیهای طبیعی و جذابیت بصری انتخاب کردهایم؛ تا در نهایت خودتان بتوانید آزادانه بر اساس تعریفی که از یک کوه زیبا دارید، بهترین مقصد را انتخاب کنید.
| کوه یا مجموعه | دلیل انتخاب در این فهرست | نکته مهم برای بازدید |
| دماوند | فرم مخروطی و چشمانداز شاخص | برای تماشای کوه، لزوما نیازی به صعود نیست |
| سبلان | دریاچه دهانه قله و سیمای آتشفشانی | رسیدن به دریاچه، برنامه صعود در ارتفاع است |
| اشترانکوه | ترکیب ارتفاعات با چشمانداز منطقه گهر | بازدید دریاچه و صعود قلهها دو برنامه متفاوتاند |
| دنا | تنوع قلهها و چشماندازهای زاگرس | مسیر مناسب به تجربه، فصل و مقصد بستگی دارد |
| سهند | دامنهها و مراتع کوهستانی | وضعیت پوشش گیاهی و منظره با فصل تغییر میکند |
| علمکوه | دیواره و سیمای بلندکوهستانی | دسترسی به نقاط مختلف، نیازهای متفاوت دارد |
| شیرکوه | تضاد کوهستان با محیط خشک پیرامونی | گردش دامنه را از صعود قله جدا بررسی کن |
بلندترین کوههای ایران
برای معرفی بلندترین کوههای ایران، معیار اصلی ارتفاع قلهها از سطح آبهای آزاد است؛ به این ترتیب، فهرست زیر بر اساس ارتفاع تقریبی قلههای معروف ایران تهیه شده است؛ نه گستردگی یا ارتفاع کل رشتهکوهها. با نگاهی به جدول میبینیم که دماوند، علمکوه و سبلان به ترتیب سه قله بلند ایران هستند که هرکدام به یک مجموعه کوهستانی متفاوت تعلق دارند.
| رتبه | نام قله | ارتفاع تقریبی رایج | استان | مجموعه کوهستانی |
| ۱ | دماوند | حدود ۵۶۱۰ متر | مازندران | البرز |
| ۲ | علمکوه | حدود ۴۸۵۰ متر | مازندران | مجموعه تختسلیمان در البرز |
| ۳ | سبلان | حدود ۴۸۱۱ متر | اردبیل | مجموعه سبلان |
با توجه به اینکه سه قله بلند ایران، دماوند، علمکوه و سبلان هستند اگر قصد داشتید بیشتر با بلندترین کوه های ایران آشنا شوید مقالهای که قبلا در این خصوص نوشته شده را مطالعه کنید.
کوههای شمالی ایران
در این بخش، کوههای واقع در رشتهکوه البرز و نواحی شمالی ایران را معرفی کردهایم؛ از ارتفاعات مازندران و گیلان تا کوهستانهای تهران و البرز شرقی. کوههای شمالغرب ایران را هم به دلیل موقعیت جغرافیایی متفاوت، در بخش غربی مقاله و با برچسب مشخص ذکر کردهایم.
- دماوند — مازندران
- علمکوه — مازندران
- آزادکوه — مازندران
- توچال — تهران
- درفک — گیلان
- سماموس — گیلان
- سیالان — محدوده قزوین و مازندران
- شاهوار — سمنان، البرز شرقی
کوههای غربی ایران
از ارتفاعات سرسبز و قلههای آتشفشانی شمال غرب تا خطالراسهای بلند زاگرس در جنوب غرب، کوهستانهای غرب ایران چهرههای متنوعی دارند. در این بخش، کوههای شمال غربی، غربی و جنوب غربی کشور را کنار هم آوردهایم تا با بخشی از مهمترین ارتفاعات این نواحی آشنا شوید.
- سبلان — اردبیل؛ شمالغرب
- سهند — آذربایجان شرقی؛ شمالغرب
- بلقیس — آذربایجان غربی؛ شمالغرب
- الوند — همدان؛ غرب
- بیستون — کرمانشاه؛ غرب
- شاهو — کرمانشاه و کردستان؛ غرب
- اشترانکوه — لرستان؛ غرب
- چهلچشمه — کردستان؛ غرب
- کبیرکوه — ایلام؛ غرب
- زردکوه — چهارمحالوبختیاری؛ جنوبغرب
- دنا — محدوده کهگیلویهوبویراحمد و اصفهان؛ جنوبغرب
کوههای جنوب ایران
کوهستانهای جنوب ایران، در میان دشتهای گرم، نخلستانها و چشماندازهای خشک و نیمهخشک منطقه گسترده شدهاند؛ به همین خاطر هم جلوهای خاص و متفاوت از طبیعت کوهستانی کشور را به نمایش میگذارند. از ارتفاعات خنک گنو در هرمزگان تا کوههای فارس و مجموعه کوهستانی بشاگرد، هرکدام ویژگیهای طبیعی و جغرافیایی منحصربهفرد خودشان را دارند. در ادامه با قلههای و مجموعههای کوهستانی مهم جنوب کشور آشنا میشوید:
- گنو — هرمزگان
- دراک — فارس
- بل — فارس
- کوهستان بشاگرد — محدوده هرمزگان و نواحی مجاور
کوههای مرکزی ایران
کوههای مرکزی ایران را در میان دشتها و نواحی خشک و نیمه خشک کشور میبینید و گاهی با منظرههایی روبهرو میشوید که تضاد بین ارتفاعات کوهستانی با زمینهای کمبارش اطراف را خیلی خوب به تصویر میکشند. از شیرکوه یزد و کرکس اصفهان تا ارتفاعات استان مرکزی و قم، این منطقه قلهها و کوهستانهای متنوعی برای طبیعتگردی و کوهنوردی دارد که در ادامه میخوانید:
- شیرکوه — یزد
- کرکس — اصفهان
- صفه — اصفهان
- شهباز — مرکزی
- برفانبار — قم
ذکر نام استان قم در کنار «برفانبار» واجب بود؛ تا این کوه را با شهر برفانبار در استان اصفهان اشتباه نگیرید.
کوههای شرقی ایران
کوهستانهای شرق ایران از ارتفاعات شمال شرق در خراسان رضوی آغاز شده، و تا رشتهکوهها و قلههای جنوب شرق در کرمان و سیستانوبلوچستان ادامه پیدا میکنند. در شمال شرق، بینالود و شیرباد از کوههای مهم منطقهاند و هر چه به سمت جنوب شرق میرویم، با ارتفاعاتی مانند هزار و لالهزار در کرمان و کوههای آتشفشانی تفتان و بزمان در سیستانوبلوچستان روبهرو میشویم که اسامی تمام آنها را در لیست زیر آوردهایم:
- بینالود — خراسان رضوی؛ شمالشرق
- شیرباد — خراسان رضوی؛ شمالشرق
- هزار — کرمان؛ جنوبشرق
- لالهزار — کرمان؛ جنوبشرق
- جوپار — کرمان؛ جنوبشرق
- تفتان — سیستانوبلوچستان؛ جنوبشرق
- بزمان — سیستانوبلوچستان؛ جنوبشرق
کوههای مرزی ایران
بخشی از بهترین کوه های ایران در امتداد مرزهای غربی و شمال غربی کشور قرار گرفتهاند؛ مناطقی که علاوه بر طبیعت کوهستانی، به خاطر موقعیت جغرافیاییشان هم مهماند. قندیل، دوپازا و دالانپر از جمله این ارتفاعات هستند که در نزدیکی مرزهای ایران با عراق و ترکیه قرار گرفتهاند. البته برای سفر به این مناطق ممکن است با محدودیتهایی مواجه شوید؛ دسترسی به بعضی محدودههای مرزی امکانپذیر نیست یا به هماهنگی قبلی نیاز دارد؛ بنابراین، قبل از برنامهریزی سفر، شرایط جاری و امکان تردد را از مراجع محلی معتبر بررسی کنید.
- قندیل — محدوده مرزی ایران و عراق
- دوپازا — محدوده مرزی ایران و عراق، حوالی سردشت
- دالانپر — محدوده نزدیک مرزهای ایران، عراق و ترکیه
رشته کوههای ایران
پیش از آنکه سراغ معرفی رشتهکوههای ایران برویم، بهتر است تفاوت قله و رشتهکوه را بدانید. قله به بلندترین یا شاخصترین نقطه یک کوه گفته میشود، اما رشتهکوه مجموعهای گسترده از کوهها و ارتفاعات مرتبط بهم است که ممکن است چند قله با ارتفاع و ویژگیهای متفاوت داشته باشد؛ مثلا دماوند یک قله در رشتهکوه البرز است و دنا مجموعهای از قلهها در زاگرس. در ادامه، با مهمترین مجموعههای کوهستانی ایران آشنا میشوید.
رشتهکوه البرز
رشتهکوه البرز در شمال ایران امتداد دارد و از نواحی غربی و شمال غربی تا شرق کشور کشیده شده است. این گستره کوهستانی، شامل قلهها و نواحی طبیعی متنوعیست؛ از دماوند در مازندران و علمکوه در منطقه کلاردشت، تا توچال در شمال تهران. با وجود قرار گرفتن این قلهها در یک رشتهکوه، شرایط طبیعی، مسیرهای دسترسی و نوع تجربه کوهستانی که در هر قله دارید، متفاوت و منحصربهفرد است. در بعضی نواحی، مسیرهای مناسبتری برای طبیعتگردی و پیمایشهای سبک در اختیار دارید، و در بخشهای مرتفعتر، صعود به قله به آمادگی و تجهیزات جدیتری نیاز دارد. بنابراین، البرز را نباید یک مقصد گردشگری واحد بدانید؛ هر منطقه و قله آن ویژگیهای خاص خودش را دارد.
رشتهکوه زاگرس
زاگرس گستره وسیعی از غرب تا جنوب غرب ایران را پوشش میدهد و یکی از مهمترین مجموعههای کوهستانی کشور است. این رشتهکوه از چندین ناحیه و مجموعه کوهستانی تشکیل شده که هرکدام قلهها، درهها و چشماندازهای متفاوتی دارند. دنا در محدوده کهگیلویهوبویراحمد و اصفهان، زردکوه در چهارمحالوبختیاری و اشترانکوه در لرستان، از کوههای شناختهشده ارتفاعات زاگرس هستند. با اینکه این کوهها در یک پهنه کوهستانی قرار دارند، اما از نظر ارتفاع، پوشش طبیعی، مسیرهای دسترسی و شرایط صعود کاملا باهم فرق دارند؛ به همین دلیل هم نام زاگرس هیچ وقت به یک قله مشخص اشاره نمیکند؛ بلکه مجموعهای پهناور از کوهستانهاست که برای شناختن و سفر به هر بخش آن، باید مفصل و مجزا برنامهریزی کنید.
دیگر مجموعههای کوهستانی ایران
تمام کوههای ایران در دو رشتهکوه البرز و زاگرس خلاصه نمیشوند. در شمال کشور، کوهستان تالش در امتداد نواحی گیلان و اردبیل قرار دارد و منظرههای جنگلی و مرتعی آن با بسیاری از ارتفاعات مرکزی متفاوت است. در شمال شرق هم رشتهکوه کپهداغ در امتداد مرز ایران و ترکمنستان کشیده شده و بینالود، مجموعهای کوهستانی در خراسان رضویست که میان دشتهای مشهد و نیشابور پهن شده است.
در بخشهای مرکزی کشور، ارتفاعاتی مانند شیرکوه در یزد و کرکس در اصفهان را میبینید؛ مجموعههای کوهستانی مهمی که در نواحی خشک و نیمهخشک کشور قرار گرفتهاند. در جنوب شرق هم فرصت کشف کوهستانهای کرمان و سیستانوبلوچستان را دارید؛ که از جمله آنها میتوانیم به هزار، جوپار، تفتان و بزمان اشاره کنیم.
سبلان در اردبیل و سهند در آذربایجان شرقی هم از کوهستانهای نامآور شمال غرب هستند که هرکدام هویت جغرافیایی و طبیعت مستقلی دارند.
بهترین زمان بازدید از کوههای ایران
برای انتخاب زمان مناسب سفر به کوهستان، اینکه صرفا به فصل و دمای شهرهای اطراف توجه کنید، کافی نیست. هوای کوههای ایران با توجه به ارتفاع، موقعیت جغرافیایی و شکل زمین تغییر میکند؛ در نتیجه آبوهوای کوههای ایران حتی در دو منطقه که به هم نزدیک هستند هم میتواند متفاوت باشد! به همین دلیل، بهترین زمان بازدید از دامنهها و مراتع لزوما با زمان مناسب صعود به قله یکی نیست.
زمان مناسب برای گردش در دامنهها و تماشای چشمانداز
در جدول زیر بازههای معمول برای گردش در نواحی مختلف کوهستانی را برایتان مشخص کردهایم؛ با این حال، قبل از سفر باید شرایط جوی و وضعیت مسیر مقصد را جدا برررسی کنید.
| نوع مقصد | بازه معمول مناسب برای بررسی سفر | نکته تعیینکننده |
| دامنهها و نواحی کمارتفاعتر البرز | بهار تا اوایل پاییز، بسته به محل | در دامنههای شمالی و جنگلی، بارش و مه میتواند دید و وضعیت مسیر را تغییر دهد؛ در ارتفاعات بالاتر هم احتمال سرمای ناگهانی و باقیماندن برف وجود دارد. |
| دامنهها و مراتع شمالغرب | اواخر بهار و تابستان | در بعضی ارتفاعات، برف تا اواخر بهار باقی میماند و حتی در روزهای تابستان هم هوا ممکن است ناگهان تغییر کند. |
| نواحی گردشگری دامنه زاگرس | بهار و بخشهایی از پاییز، متناسب با ارتفاع | هوای دامنهها معمولا با ارتفاعات مرتفع تفاوت دارد؛ ممکن است در مسیرهای پایینتر شرایط برای گردش مناسب باشد، اما قلهها همچنان پوشیده از برف و سرد باشند. |
| دامنههای کوهستانی مرکز ایران | بهار و پاییز برای بسیاری از برنامهها | گرمای روز، دسترسی به آب و افت دمای هوا در شب از عوامل مهم برنامهریزی هستند؛ بهویژه در مناطق خشک و کمآب. |
| نواحی کمارتفاع جنوب و جنوبشرق | ماههای خنکتر سال | گرمای روز میتواند پیادهروی و طبیعتگردی را دشوار کند؛ پیش از حرکت، دمای منطقه و وضعیت دسترسی جادهای را بررسی کنید. |
| ارتفاعات جنوب و جنوبشرق | وابسته به ارتفاع و برنامه؛ نیازمند بررسی جداگانه | خنکبودن هوا در شهرهای اطراف به معنی مناسببودن شرایط قله برای صعود نیست؛ ارتفاع، باد، کمبود آب و وضعیت مسیر را جداگانه در نظر بگیرید. |
زمان مناسب برای صعود قلهها
زمان مناسب صعود به قله با فصل مناسب برای گردش در دامنهها و تماشای چشمانداز کوهستان فرق دارد. ممکن است در یک منطقه، بهار و تابستان برای طبیعتگردی مناسب باشد، اما مسیر رسیدن به قله همچنان برفی یا لغزنده باشد. از طرف دیگر، فصل معمول صعود هم تضمین نمیکند که شرایط در روز برنامه مناسب باشد یا نه.
بهترین زمان صعود، به ارتفاع قله، مسیر انتخابی، میزان برف و وضعیت آبوهوا بستگی دارد. صعود زمستانی هم یک فعالیت کاملا تخصصی است و به مهارت، تجهیزات و تجربه متناسب با شرایط زمستانی نیاز دارد؛ بنابراین، در جدول زیر سعی کردیم صرفا خیلی کلی شما را برای انتخاب فصل و بررسی برنامه صعود راهنمایی کنیم؛ همین. اطلاعات جدول به هیچ وجه تاییدی برای مناسببودن مسیر در یک روز مشخص نیستند. پیش از حرکت، پیشبینی هوا، وضعیت مسیر و اطلاعات محلی را از منابع معتبر و نزدیک به زمان برنامه بررسی کنید.
| قله یا مجموعه کوهستانی | بازه معمول مناسب برای بررسی برنامه صعود | نکته مهم |
| دماوند | تابستان؛ معمولا تیر تا شهریور | پیش از صعود، برای همهوایی و آمادگی جسمانی کافی وقت بگذارید. باد شدید و تغییرات ناگهانی هوا در ارتفاعات را هم در برنامهریزی خود جدی بگیرید. |
| علمکوه | تابستان؛ معمولاً تیر و مرداد و بخشی از شهریور | مسیر صعود را با توجه به مهارت و تجربه خود انتخاب کنید؛ برای مثال، مسیر حصارچال با مسیرهای فنی و دیوارهنوردی شرایط یکسانی ندارد و به تجهیزات متفاوتی نیاز دارد. |
| سبلان | تابستان؛ معمولاً تیر تا شهریور | حتی در تابستان هم احتمال باقیماندن برف و یخ در نزدیکی قله وجود دارد؛ پیش از حرکت، وضعیت مسیر را بررسی کنید و برای عبور از بخشهای برفی آماده باشید. |
| سهند | اواخر بهار و تابستان، متناسب با قله و مسیر | چون سهند مجموعهای از چند قله است، پیش از برنامهریزی قله و مسیر موردنظرتان را مشخص کنید و وضعیت برف، دسترسی و شرایط پیمایش همان مسیر را بررسی کنید. |
| توچال | اواخر بهار تا اوایل پاییز، پس از بررسی برف مسیر | نزدیکی توچال به تهران و دسترسی شهری مناسب را با آسانبودن مسیر صعود اشتباه نگیرید. پیش از حرکت، شرایط ارتفاعات، احتمال رعدوبرق و تغییرات ناگهانی هوا را بررسی کنید. |
| الوند | اواخر بهار و تابستان | شرایط قله را ملاک برنامهریزی قرار دهید، نه هوای شهر همدان؛ ممکن است حتی پس از گرمشدن هوا، برفچالهایی در مسیر باقی مانده باشند. |
| دنا | تابستان، متناسب با قله و مسیر | پیش از انتخاب مسیر، قله موردنظرتان را مشخص کنید؛ صعود به قلههایی مانند قاشمستان و حوضدال از نظر میزان برف و بخشهای فنی شرایط متفاوتی دارد. |
| زردکوه | تابستان، متناسب با مسیر | وجود برفچالها و یخچالها در بعضی مسیرها حتی در تابستان هم میتواند عبور را سخت کند؛ تجهیزات و مهارت لازم را متناسب با مسیر انتخابی در نظر بگیرید. |
| اشترانکوه | تابستان، متناسب با قله و مسیر | اگر قصد صعود دارید، از قبل درباره بخشهای سنگی و فنی مسیر اطلاعات بگیرید. انتخاب فصل مناسب به تنهایی برای عبور ایمن از این قسمتها کافی نیست. |
| شاهو | اواخر بهار و تابستان، پس از بررسی وضعیت برف | پیش از حرکت، قله و مسیر صعود را مشخص کنید و درباره وضعیت محلی، میزان برف و منابع آب در طول مسیر اطلاعات بهروز بگیرید. |
| شیرکوه | اواخر بهار و اوایل پاییز، با بررسی شرایط ارتفاعات | در بهار احتمال برفیبودن مسیر وجود دارد و در پاییز هم ممکن است سرمای شدید یا بارش زودهنگام برنامهتان را تغییر دهد؛ شرایط روز صعود را بررسی کنید. |
| کرکس | اواخر بهار و اوایل پاییز، بسته به وضعیت مسیر | به دمای هوای دامنهها اکتفا نکنید؛ در ارتفاعات ممکن است با سرمای بیشتر و باد شدید روبهرو شوید. وضعیت برف و منابع آب مسیر را هم پیش از حرکت بررسی کنید. |
| هزار | اواخر بهار و تابستان، پس از بررسی برف مسیر | گرمای شهر کرمان را به ارتفاعات تعمیم ندهید؛ قله هزار با وجود قرارگیری در منطقهای گرم، ممکن است شرایط سرد و برفی داشته باشد. |
| بینالود | اواخر بهار و تابستان | پیش از صعود، وضعیت برف و شدت باد را در مسیر انتخابی بررسی کنید و احتمال وقوع رعدوبرق را در برنامهریزی خود در نظر بگیرید. |
| تفتان و بزمان | تعیین بازه دقیق پس از انتخاب مسیر و دریافت اطلاعات محلی | برای این دو کوه نمیتوان یک فصل مناسب را برای همه مسیرها در نظر گرفت. پیش از حرکت، درباره شرایط ارتفاعات، منابع آب و وضعیت دسترسی از منابع محلی معتبر اطلاعات بگیرید. |
| گنو | ماههای خنکتر سال، با بررسی وضعیت ارتفاعات | اگر قصد صعود پیاده دارید، شرایط آن را با گردش جادهای در ارتفاعات یکسان ندانید. پیش از حرکت، گرما، مه، احتمال بارش و محدودیتهای دسترسی را بررسی کنید. |
| بیستون | وابسته به مسیر و نوع فعالیت؛ نیازمند بررسی جداگانه | ابتدا مشخص کنید هدفتان بازدید از محوطه تاریخی، کوهنوردی یا دیوارهنوردی است؛ هرکدام برنامه، مهارت و تجهیزات متفاوتی نیاز دارد. |
صحبت پایانی
کوههای ایران از نظر چشمانداز، موقعیت جغرافیایی و نوع تجربهای که برای سفرتان رقم میزنند، تنوع زیادی دارند؛ از طبیعتگردی در دامنهها و تماشای منظرههای کوهستانی تا صعود به قلههای بلند و مسیرهای تخصصیتر برای کوهنوردان حرفهای. برای انتخاب مقصد مناسب، کافیست قبل از سفر نوع برنامه، زمان مناسب، وضعیت مسیر و سطح آمادگی خودتان را در نظر بگیرید تا از میان این همه ارتفاع و چشمانداز، کوهستانی متناسب با سلیقه و تواناییتان پیدا کنید.
سوالات متداول
بلندترین کوه ایران کدام است؟
دماوند بلندترین کوه ایران است و در بخش مرکزی رشتهکوه البرز، در استان مازندران قرار دارد.
سه کوه بلند ایران به ترتیب کداماند؟
دماوند، علمکوه و سبلان بهترتیب سه قله بلند ایران هستند. دماوند و علمکوه در مازندران و سبلان در اردبیل قرار دارند.
کوه دماوند در تهران است یا مازندران؟
دماوند در استان مازندران، بخش لاریجان شهرستان آمل قرار دارد. نزدیکی به تهران و دیدهشدن آن از بعضی نقاط پایتخت، به معنی قرارگرفتن این کوه در استان تهران نیست.
آیا سبلان و ساوالان دو کوه متفاوتاند؟
خیر؛ سبلان و ساوالان دو نام یک کوه در استان اردبیل هستند. این کوه به دریاچهای که در دهانه قله آن قرار دارد شناخته میشود.
برای دیدن کوه های ایران حتما باید کوهنورد باشیم؟
خیر؛ تماشای چشمانداز کوهها، بازدید از بعضی دامنهها و گردش در روستاهای کوهستانی لزوما به صعود قله نیاز ندارد. با اینحال، دسترسی و شرایط همان محل بازدید باید پیش از سفر بررسی شود.
کدام کوه های ایران با تلهکابین قابل بازدیدند؟
توچال تهران و محدوده گنجنامه در کوهستان الوند همدان، امکان تجربه تلهکابین دارند. استفاده از تلهکابین به معنی رسیدن به قله اصلی نیست؛ وضعیت فعالیت و مقصد ایستگاهها را پیش از مراجعه بررسی کنید.
بهترین فصل برای صعود به کوه های بلند ایران چه زمانی است؟
برای بسیاری از قلههای بلند، مانند دماوند، علمکوه و سبلان، تابستان بازه معمول صعود است. زمان دقیق به قله، مسیر، وضعیت برف و پیشبینی هوا بستگی دارد؛ این توصیه را نمیتوان به همه کوههای ایران تعمیم داد.