جشن‌های ایران باستان؛ فهرست، تاریخ برگزاری و آیین‌ها

شاید برایتان جالب باشد که چرا ایرانیان باستان در طول سال این ‌همه جشن برگزار می‌کردند و هر کدام چه داستانی پشت خود داشتند؟ بعضی از این مناسبت‌ها به تغییر فصل‌ها و طبیعت مربوط بودند، بعضی از باورهای مذهبی و اسطوره‌ها ریشه می‌گرفتند و برخی هم فرصتی برای دورهمی و شادی مردم فراهم می‌کردند. از نوروز و یلدا که هنوز در زندگی ما حضور دارند تا جشن‌هایی مثل مهرگان، تیرگان و سده که با رسم‌های ویژه‌ای برگزار می‌شدند و شاید کمتر اسم‌شان را شنیده باشیم، هرکدام تکه‌ای از پازل فرهنگ و تاریخ ایران را تکمیل می‌کنند. در این مطلب از مجله گردشگری اقامت۲۴ سراغ جشن های ایران باستان رفته‌ایم؛ از تاریخ برگزاری و آیین‌های جشن های بزرگ ایران گرفته تا مناسبت‌های کمترشناخته‌شده و جشن های ایرانی که هنوز در گوشه‌وکنار کشور زنده‌اند. با این فهرست، نگاه‌تان به ریشه‌های جشن های ملی ایران متفاوت خواهد شد.

تاریخچه و فلسفه جشن‌های ایران باستان

در نگاه ایرانیان باستان، شادی و جشن‌گرفتن فقط بهانه‌ای برای تفریح و دور هم جمع شدن نبود؛ بلکه راهی بود برای اینکه روحیه‌شان را تقویت کرده، و خودشان را برای ادامه زندگی و سرشاخ‌شدن با سختی‌ها آماده کنند. در باور آن‌ها، انسان وظیفه داشت در مسیر زندگی با نیروهای اهریمنی و پلیدی‌ها مبارزه کند و مقصد تلاش‌هایش گسترش نیکی و آرامش در جهان باشد؛ بنابراین داشتن بدنی سالم و نیرومند، روانی شاداب و عزم جزم اهمیت زیادی داشت؛ به همین مناسبت، ایرانی‌ها جشن‌های زیادی را در فصل‌های مختلف سال برگزار می‌کردند. مردم در این مناسبت‌ها دور هم جمع می‌شدند و با برپایی آتش، رقصیدن، تفریحات و شادی جمعی، خستگی‌های جسمی و روحی را از تن و روان خود به در می‌کردند. این جشن‌ها مثل یک زنگ تفریح کوتاه بعد از کلاس فیزیک و ریاضی، فرصتی بودند تا برای ادامه زندگی انرژی بگیرند. تعدادی از جشن‌های ایران باستان بر اساس گاه‌شماری زرتشتی و تقویم آن دوران شکل گرفته‌اند. در تقویم ایرانی، هر روز ماه نام مشخصی داشت و هر زمان نام روز با نام ماه یکی می‌شد، مردم آن روز را بهانه‌ای برای جشن و شادی قرار می‌دادند. جشن‌هایی مانند اردیبهشتگان، خردادگان و تیرگان از همین مناسبت‌ها سرچشمه گرفته‌اند.

نوروز و جشن‌های وابسته به آن

قدمت نوروز حرف دیروز و امروز نیست؛ ریشه‌ این جشن را تا آیین‌های بومی فلات ایران قبل از ورود آریایی‌ها می‌توانید دنبال کنید. نوروز را می‌توانیم سوگلی جشن های ایران باستان معرفی کنیم که با آیین‌ها و تشریفات مفصلی برگزار می‌شود. در ادامه این بخش درباره خاستگاه نوروز و آیین‌های جذابش بیشتر می‌خوانید.

خاستگاه نوروز و پیوند آن با جان گرفتن طبیعت

نوروز، به معنای «روز نو»، یکی از مهمترین جشن های ایران و آغاز سال نو در تقویم خورشیدی ایرانی‌ست، که با رسیدن بهار و اعتدال بهاری پیوند دارد. در این زمان، طبیعت رخت خواب زمستانی را از تن به در می‌کند، زمین سرسبز می‌شود و زندگی برای یک حیات جدید پوست‌اندازی می‌کند؛ به همین دلیل در باور عمومی نوروز جشنی برای نو شدن و بهانه‌ای برای امیدواری به سالی نورسیده است. درباره خاستگاه دقیق نوروز روایت‌های مختلفی وجود دارد. مهرداد بهار، پژوهشگر اسطوره‌شناسی، با توجه به رواج جشن‌های آفرینش در پاییز و جشن‌های رستاخیزی در آغاز بهار در آسیای غربی، احتمال می‌دهد نوروز ریشه در آیین‌های بومی فلات ایران قبل از ورود آریایی‌ها داشته باشد؛ با این حال، زمان و چگونگی شکل‌گیری این جشن به‌ طور قطعی مشخص نیست. از نوروز در منابع اوستایی هم نامی به چشم نمی‌خورد؛ با این حال بعدها در فرهنگ ایرانی و سنت زرتشتی جایگاهی مهم پیدا کرده است. در عصر حاضر نوروز نه فقط در ایران، بلکه در تعدادی از کشورهای آسیای مرکزی، غرب و جنوب آسیا مانند ترکیه، قزاقستان، هند، ازبکستان، عراق و… هم برگزار می‌شود.

نوروز کوچک و نوروز بزرگ؛ تفاوت و زمان برگزاری

آنچه که در تقویم‌های ایران باستان می‌بینیم، نوروز فقط روز اول فروردین نیست و دو بخش اصلی دارد:

• نوروز کوچک یا نوروز همگانی: در تاریخچه جشن های قدیمی ایرانی، نوروز کوچک روز اولین فروردین بود و پنج روز ابتدایی ماه هم خرج جشن و شادی عمومی می‌شد؛ به همین دلیل به آن نوروز همگانی هم می‌گفتند.
• نوروز بزرگ یا خردادروز: ششم فروردین، روز خرداد، را نوروز بزرگ یا خردادروز می‌شناختند. خرداد در باور زرتشتی با آب و کمال و بلوغ پیوند دارد و این روز در دوره ساسانی بسیار مهم بود.

آیین‌های نوروزی؛ از استقبال بهار تا سیزده‌بدر

آمادگی برای نوروز از چند هفته قبل از آغاز سال نو شروع می‌شود. خانه‌تکانی، سبزه‌انداختن و آماده‌کردن خانه، از رسم‌های معروفی هستند که هر ایرانی با گوشت و پوست و استخوانش، دست کم یکبار آن‌ها را تجربه کرده است. ریشه این رسم‌ها در تاریخ به مفهوم پاکیزگی، تازگی و شروعی دوباره پیوند خورده است. در بعضی روایت‌های تاریخی هم برای پیش‌بینی میزان محصول سال آینده، قبل از تحویل سال و فرا رسیدن نوروز دانه‌هایی مانند گندم و جو می‌کاشتند. چهارشنبه‌سوری هم که امروز یکی از محبوب‌ترین آیین‌های استقبال از نوروز است؛ که اگر در برگزار کردنش جوانب احتیاط را رعایت کنید، به جای خطر، خاطره می‌سازد؛ برای آشنایی با پیشینه و رسم‌های این جشن، جلوتر در بخش اختصاصی خودش بیشتر توضیح می‌دهیم.

با رسیدن لحظه تحویل سال، خانواده‌ها دور سفره هفت‌سین جمع می‌شوند و شروع سال تازه را کنار هم جشن می‌گیرند. دیدوبازدید، عیدی‌دادن و پوشیدن لباس نو هم از رسم‌های رایج نوروز امروزی‌ست. البته شکل فعلی هفت‌سین را نمی‌توانیم بدون سند و با اطمینان به دوران باستان نسبت دهیم؛ چراکه منابع تاریخی از سفره‌های نوروزی با ترکیب‌های مختلف یاد کرده‌اند. در بعضی خانواده‌ها و مناطق هم در آستانه سال نو، یادی از درگذشتگان کرده و برای آن‌ها خیرات می‌دهند.

سیزدهم فروردین یا همان سیزده بدر معروف، نقطه پایان جشن‌های نوروزی‌ست. در این روز، خانواده‌ها به طبیعت می‌روند، پیک‌نیک برپا کرده و چند ساعتی را کنار طبیعت در فضای باز می‌گذرانند.

جشن‌های ماهانه ایران باستان

گفتیم که در تقویم باستانی ایران، هر روز، نام مشخصی داشت. جشن های ماهانه ایران باستان در روزهایی از سال برگزار می‌شدند که نام آن روز با اسم ماه یکی شده است. طبق این الگو خودتان را با آشنایی با دوازده جشن باستانی جذابی که در ادامه معرفی کرده‌ایم، آماده کنید.

جشن فروردینگان

جشن فروردینگان یا «فرودگ» در ۱۹ فروردین‌ ماه برگزار می‌شود. در گاه‌شماری (تقویم) ایران باستان، روز نوزدهم هر ماه فروردین‌روز نام داشت و همنامی آن با ماه فروردین، بهانه‌ای برای برگزاری این جشن بود. در این روز مردم یاد و خاطره درگذشتگان خود را گرامی می‌داشتند و باور داشند که با این کار می‌توانند یاد و خاطره‌شان را زنده نگه داشته و روح آن‌ها را در شادی نوروزی خود سهیم کنند. در این روز، زرتشتیان به آرامگاه‌ها می‌روند و با نیایش، روشن‌کردن آتش و عود، گذاشتن گل و خوراکی سر مزارها و خواندن بخش‌هایی از اوستا، یاد درگذشتگان را محترم می‌شمارند. این جشن هنوز هم در میان زرتشتیان برگزار می‌شود. رسم دیدار از مزار عزیزان در پنجشنبه آخر سال خودمان هم به نوعی یادآور این سنت است.

جشن اردیبهشتگان

جشن اردیبهشتگان که به نام «گلستان‌جشن» هم شناخته می‌شود، در سوم اردیبهشت برگزار می‌شد. در تقویم اوستایی، روز سوم هر ماه اردیبهشت‌روز نام دارد و این تشابه اسمی دلیل برگزاری جشن اردیبهشتگان در این تاریخ است. اردیبهشت در باور ایرانیان باستان با راستی، درستی و پاکی پیوند داشت و این جشن هم فرصتی برای بزرگداشتن این ارزش‌ها بود. از آیین‌های اردیبهشتگان می‌توانیم به پوشیدن لباس سفید، روشن‌کردن آتش، جمع‌آوری گل‌های بهاری و شادی و پایکوبی اشاره کنیم. شکوفایی طبیعت در این فصل هم باعث شده بود گل و گیاه حضور مهمی و پررنگی در مراسم داشته باشند. در بعضی روایت‌ها، روز دوم اردیبهشت زمان آماده‌شدم برای جشن و جمع‌آوری گل بوده است؛ بااین‌حال، تاریخ شناخته‌شده جشن بر پایه گاه‌شماری اوستایی، سوم اردیبهشت است.

جشن خردادگان

جشن خردادگان در ششم خردادماه برگزار می‌شود. واژه «خرداد» در زبان اوستایی «هئوروتات» به معنای رسایی و کمال است، و یکی از شش امشاسپند (یاران اهورمزدا در اداره جهان) در باور زرتشتی به شمار می‌رود. این جشن علاوه بر پاسداشت کمال و رسایی، با بزرگداشت آب هم پیوند دارد؛ عنصری که در آیین زرتشتی نماد زندگی، زایش و پرورش است. ایرانیان باستان در این روز به کنار چشمه‌ها، رودخانه‌ها و دریاها می‌رفتند، تن خود را در آب روان می‌شستند و نیایش و شادی می‌کردند. پاک‌سازی و بازسازی قنات‌ها و مسیرهای آب‌رسانی، حفر چاه و کاشت دانه‌هایی مانند کنجد هم از کارهای مرتبط با این روز بود. در متن‌های کهن، گل سوسن هم به ‌عنوان نماد خردادگان شناخته می‌شد.

جشن تیرگان

جشن تیرگان از مهمترین جشن ‌های تابستانی ایران باستان است که در سیزدهم تیرماه برگزار می‌شود. درباره خاستگاه این جشن دو روایت شناخته‌شده وجود دارد: در روایت اول، این روز یادبود روزی‌ست که آرش کمانگیر برای تعیین مرز ایران و توران تیری از فراز دماوند رها کرد. روایت دیگر به نبرد تیشتر، ایزد باران، با اپوش، دیو خشکسالی، مربوط می‌شود؛ نبردی که با پیروزی تیشتر و بازگشت باران همراه بود؛ به همین دلیل، جشن تیرگان با آرزوی بارندگی و فراوانی آب و برکت گره خورده است. از آیین‌های این جشن می‌توانیم به آب‌پاشی، شست‌وشو در آب روان، شادی و رقص و خوردن خوراکی‌های خاص اشاره کنیم. جشن آب پاشونک هم از رسم‌های مرتبط با تیرگان است و در کنار دیگر فستیوال های تابستانه ایران، اهمیت آب و باران در زندگی مردم را یادآوری می‌کند. در بعضی مناطق ایران، از جمله یزد، کرمان، مازندران، فراهان و گیلان، این جشن با رسم‌ها و زمان‌بندی‌های محلی همچنان برگزار می‌شود. البته تاریخ برگزاری در همه مناطق یکسان نیست و در بعضی گاه‌شماری‌ها، دهم تیرماه هم برای آن در نظر گرفته شده.

جشن امردادگان

هفتم مردادماه روز برگزاری جشن امردادگان است. واژه «امرداد» در زبان اوستایی به معنای بی‌مرگی و جاودانگی است. امرداد یکی از امشاسپندان زرتشتی (یاران اهورامزدا) و نگهبان گیاهان و روییدنی‌ها‌ست؛ بنابراین فلسفه این جشن به ستایش زندگی، سرسبزی و باروری طبیعت مربوط است. مردم ایران باستان در این روز به دشت‌ها و فضاهای سرسبز می‌رفتند و در کنار چشمه‌ها و مزارع شادی و  پایکوبی می‌کردند. گل زنبق هم به ‌عنوان نماد این جشن شناخته می‌شود.

جشن شهریورگان

جشن شهریورگان یا «آذر جشن» در چهارم شهریورماه برگزار می‌شود. شهریور در زبان اوستایی «خشتره‌وئیریه» به معنای شهریاری و فرمانروایی آرمانی‌ست. این امشاسپند نماد قدرت و شکوه، پشتیبان پادشاهان عادل و نگهبان فلزات است. ایرانیان باستان در این روز آتش روشن می‌کردند، دور هم جمع می‌شدند و با شادی و تقسیم خوراکی‌ها، به‌ویژه با نیازمندان، جشن می‌گرفتند. تزیین خانه‌ها و سوارکاری هم از آیین‌های متعلق به این روز است. شهریورگان در بعضی روایت‌ها با روز پدر هم گره خورده است ؛ چراکه شهریور نماد قدرت و حمایت است و این ویژگی‌ها با جایگاه پدر در خانواده مرتبط است.

جشن مهرگان

جشن مهرگان یکی از مهم‌ترین جشن‌ های ایران باستان است که با فرارسیدن پاییز و بزرگداشت مهر، ایزد پیمان، دوستی و روشنایی برگزار می‌شد. تاریخ این جشن در تقویم اوستایی، شانزدهم مهرماه است. مهرگان در گذشته چند روز ادامه داشت و بعضی روایت‌ها از مهرگان کوچک و بزرگ نام برده‌اند؛ به این ترتیب که شانزدهم مهر آغاز جشن و شش روز بعد، یعنی بیست‌ویکم مهر پایان آن بود. جشن مهرگان در کنار نوروز، از مهم‌ترین جشن‌های سالانه ایرانیان بود و با شروع فصل سرد و سپاسگزاری برای برداشت محصولات ارتباط داشت. یکی از روایت‌های مشهور درباره مهرگان، پیروزی کاوه آهنگر و فریدون بر ضحاک است که در شاهنامه آن را می‌خوانیم؛ به همین خاطر این جشن را نماد پیروزی داد (عدل) بر بیدادی و ظلم هم می‌شناسند. در این روز مردم لباس نو می‌پوشیدند، سفره‌ای با آینه، شمع، گل، میوه‌های پاییزی، آجیل و شیرینی پهن می‌کردند و با هدیه‌دادن، موسیقی و پایکوبی به استقبال پاییز می‌رفتند. مهرگان هنوز هم در میان زرتشتیان و بعضی جوامع محلی ایران برگزار می‌شود.

جشن آبانگان

جشن آبانگان در دهم آبان ‌ماه و با هدف بزرگداشت آب برگزار می‌شد. آبان به معنای آب‌هاست و این جشن به نیت ستایش آب و آناهیتا، ایزدبانوی آب‌های روان برپا می‌شد. آب در فرهنگ ایران باستان عنصری ارزشمند و سرچشمه زندگی بود. مردم در این روز به کنار رودخانه‌ها، چشمه‌ها و دریاها می‌رفتند و با خواندن نیایش‌هایی مانند «آبان‌نیایش» و «آبان‌یشت» و پیشکش‌کردن نذورات، آب را گرامی می‌داشتند. در بعضی روایات این جشن با فرمان زو، پسر تهماسب ارتباط دارد که بعد از جنگ با افراسیاب دستور داد کاریزها و نهرهای ویران‌شده را بازسازی کنند. آبانگان هنوز هم در میان بخشی از زرتشتیان و پارسیان هند برگزار می‌شود.

جشن آذرگان

نهم آذرماه سالروز برگزاری جشن جشن آذرگان در تقویم اوستایی بود. آذر در باور زرتشتی نماد آتش و از عناصر مقدس بود؛ عنصری که با روشنایی، گرما و زندگی پیوند داشت. آذرگان هم جشنی برای ستایش آتش و گرامی‌داشت جایگاه آن در زندگی انسان بود. ایرانی‌ها در این روز به آتشکده‌ها می‌رفتند، آتش روشن کرده و با خواندن نیایش‌هایی مانند «آتش‌نیایش» آذر را ستایش می‌کردند. بر اساس گزارش ابوریحان بیرونی، زیارت آتشکده‌ها، قربانی‌کردن و مشورت درباره امور خک از رسم‌های این روز بوده است. آذرگان هنوز هم در میان زرتشتیان، به‌ویژه در شهرهایی مانند یزد و کرمان، با حضور در آتشکده‌ها و نیایش گرامی داشته می‌شود.

جشن دیگان (خرم روز)

در گاه‌شماری ایران باستان، نام روز اول هر ماه «اورمزد» یا «دی» نام بود؛ و چون نام این روز با نام ماه دی یکی می‌شد، مردم جشن دیگان یا خرم روز را در این روز برگزار می‌کردند. واژه «دی» از نام‌ها و صفت‌های اهورامزدا به معنای آفریدگار است. ابوریحان بیرونی هم از این روز با نام «خره‌روز» یا «خوره‌روز» یاد کرده و ماه دی را «خورماه» نامیده است. خرم‌روز درست بعد از شب یلدا قرار می‌گیرد و در  بعضی باورها، با زایش دوباره خورشید و بلندتر شدن روزها پیوند خورده است. بر اساس روایتی که از ابوریحان بیرونی در دست داریم، در این روز پادشاه لباس ساده می‌پوشید، از تشریفات سلطنتی فاصله می‌گرفت و در کنار مردم، به‌ویژه کشاورزان، می‌نشست تا نمادی از برابری باشد. زرتشتیان هم این روز را با نام «دی‌دادار جشن» گرامی می‌دارند. جالب است بدانید که خرم‌روز اولین جشن دیگان است و در روزهای هشتم، پانزدهم و بیست‌وسوم دی هم جشن‌های دیگری به مناسبت همنامی روز و ماه برگزار می‌شدند.

جشن بهمنگان

جشن بهمنگان یا «بهمنجه» در دوم بهمن ‌ماه برگزار می‌شد. بهمن یا «وهومن» در باور زرتشتی یکی از امشاسپندان و نماد اندیشه نیک، خرد و رفتار پسندیده است. او همچنین نگهبان جانوران باارزش و سودمند هم بود؛ به همین دلیل، بهمنگان در کنار جشن و شادی، فرصتی هم برای بزرگداشت حیوانات و توجه به رفتار مهربانانه با آن‌ها بود؛ برای مثال یکی از مهم‌ترین رسم‌های این جشن، پرهیز از کشتن حیوانات و خوردن گوشت بود؛ رسمی که بعضی زرتشتیان در روزهای دیگر ماه بهمن هم به آن پایبند بودند. پخت آش بهمنجه با گیاهان بهمن سرخ و سفید، گردآوری گیاهان دارویی و تهیه روغن‌ها و مواد خوشبو هم از آیین‌های این روز بود. مطابق بعضی روایات خروس و گل یاسمن سفید هم از نمادهای بهمنگان معرفی شده‌اند.

جشن سپندارمذگان

پنجم اسفندماه سالروز برگزاری جشن سپندارمذگان یا اسفندگان است. سپندارمذ یکی از امشاسپندان (یاران اهورامزدا) و نماد فروتنی، بردباری و مهرورزی است که نگهبانی از زمین را هم به او نسبت داده‌اند؛ از همین رو، این جشن علاوه بر پاسداشت زمین و باروری آن، فرصتی خوش‌موقع برای ارزش گذاشتن به زنان و جایگاه آن‌ها در خانواده و جامعه بود. در گذشته، سپندارمذگان را جشن زنان یا «مردگیران» هم می‌‌گفتند. بر اساس روایت ابوریحان بیرونی، مردان در این روز به زنان هدیه می‌دادند و از آن‌ها قدردانی می‌کردند. پوشیدن لباس‌های زیبا و برگزاری جشن و شادی هم از رسم‌های این روز بود. امروزه هم بخشی از زرتشتیان، به‌ویژه در یزد، سپندارمذگان را به‌ عنوان روز زن و مادر جشن می‌گیرند. حتما می‌دانید که طی سال‌های اخیر سپندارمذگان را به عنوان روز عشق ایرانی هم نامیده‌اند و آن را با ولنتاین مقایسه می‌کنند!

جشن‌های شش‎‌گانه گاهنبار

گاهنبارها یا گاهبارها شش جشن مهم در آیین زرتشتی هستند که هرکدام به یکی از مراحل آفرینش جهان تعلق دارند. بر اساس باور زرتشتیان، آفرینش جهان در شش مرحله انجام شده و هر گاهنبار یکی از این مراحل را یادآوری می‌کند. هر یکی از جشن‌های گاهنبار پنج روز طول می‌کشد و آخرین روز آن از همه مهم‌تر است. در جدول زیر با این شش جشن و پیوند هر کدام با آفرینش آشنا می‌شوید.

نام گاهنبار	زمان برگزاری	پیوند با آفرینش
میدیوزرم	از پانزدهم اردیبهشت، به مدت پنج روز	آفرینش آسمان
میدیوشم	از پانزدهم تیر، به مدت پنج روز	آفرینش آب
پتیه‌شهیم	از سی‌ام شهریور، به مدت پنج روز	آفرینش زمین
ایاسرم	از سی‌ام مهر، به مدت پنج روز	آفرینش گیاهان
میدیارم	از بیستم دی، به مدت پنج روز	آفرینش جانوران
همسپثمیدیه	پنج روز پایانی سال، در پنجه دزدیده	آفرینش انسان

در گاهنبارها، مردم متناسب با توانایی خود در پذیرایی و کمک به دیگران شرکت می‌کردند. این جشن‌ها علاوه بر یادآوری مراحل آفرینش، موقعیتی مناسب برای تقویت همبستگی اجتماعی، بخشندگی و کمک‌کردن به نیازمندان بود.

جشن شب یلدا؛ آیین آغاز زمستان

شب یلدا یا شب چله، آخرین شب پاییز و طولانی‌ترین شب سال است که از غروب آخرین روز آذر شروع شده و تا طلوع اولین روز دی ادامه دارد. واژه «یلدا» ریشه سریانی دارد و به معنای زایش و تولد است. این شب با انقلاب زمستانی و آغاز بلندتر شدن روزها گره خورده است؛ به همین دلیل، در باورهای قدیمی، آن را نماد پایان تاریکی و بازگشت روشنایی می‌دانستند؛ همچنین بعضی روایت‌ها شب یلدا را با زایش ایزد مهر و پیروزی نور بر تاریکی مرتبط می‌دانند؛ هرچند که درباره ریشه این پیوند تاریخی، اتفاق‌نظر قطعی وجود ندارد. در گذشته، خانواده‌ها برای به صبح رساندن این شب بلند دور هم جمع می‌شدند، آتش برپا کرده و با خوردن خوراکی‌های زمستانی شب‌نشینی می‌کردند. شب یلدای امروز هم در رسم‌ورسوماتش چندان از نسخه قدیمی خود فاصله نگرفته و رفتن به دیدن بزرگ‌ترهای خانواده، چیدن سفره یلدا با انار، هندوانه، آجیل و شیرینی، حافظ‌خوانی، شاهنامه‌خوانی و قصه‌گویی از مهم‌ترین رسم‌های این شب هستند.

جشن‌های آتش در سنت ایرانی

آتش در فرهنگ ایران باستان نماد روشنایی، گرما و زندگی بود و نقش مهمی در آیین‌ها و جشن‌های ایرانی داشت؛ به همین دلیل، در روزهای سرد سال جشن‌هایی با محوریت آتش برگزار می‌شد که از بین آن‌ها می‌توانیم به نوسره، سده و جشن سوری اشاره کنیم که در ادامه مفصل‌تر با آن‌ها آشنا می‌شوید.

جشن نوسره

جشن نوسره پنج روز قبل از جشن سده، در ۳۵امین روز زمستان برگزار می‌شد. در این مراسم، مردم با برپایی آتش و کنار هم جمع شدن، به نیایش پرداخته و شادی می‌کردند. روشن‌کردن آتش در سرمای زمستان، نمادی از گرما و روشنایی در برابر سرما و تاریکی بود. آیین‌های نوسره شباهت زیادی به جشن سده داشت و به همین خاطر می‌توانیم آن را مقدمه‌ای برای برگزاری این جشن بزرگ بدانیم.

جشن سده

جشن سده از مهم‌ترین جشن‌های آتش در فرهنگ ایران باستان است که در دهم بهمن‌ ماه برگزار می‌شود. این جشن که با نام‌های «جشن آتش» و «جشن زمستان» هم شناخته می‌شود، شباهت زیادی به جشن نوسره دارد. سده هم مشابه نوسره امکانی برای گردهمایی، نیایش و شادی زرتشتیان فراهم می‌کند. مهم‌ترین بخش مراسم، برپایی آتش بزرگی است که مردم در آماده‌کردن هیزم آن باهم همکاری می‌کنند. بعد از روشن‌شدن آتش هم حاضران با خواندن شاهنامه، نقالی، نواختن ساز و اجرای رقص‌های آیینی جشن را به اوج خود می‌رسانند. درباره ریشه نام و زمان برگزاری جشن سده روایت‌های مختلفی وجود دارد. بر اساس یکی از مشهورترین روایت‌ها، نام سده با عدد صد ارتباط دارد؛ چون از آغاز آبان تا دهم بهمن صد روز می‌گذرد و از این تاریخ تا آغاز بهار هم پنجاه روز و پنجاه شب باقی مانده است. در روایت‌های دیگر، این جشن با پایان چله بزرگ زمستان و نزدیک‌شدن به فصل گرما ارتباط دارد. داستان کشف آتش به دست هوشنگ در شاهنامه هم از روایت‌های معروفی‌ست که به جشن سده پیوند خورده و آن را به نمادی از غلبه روشنایی و گرما بر تاریکی و سرما تبدیل کرده است.

جشن سوری پایان سال و نسبت آن با چهارشنبه سوری

جشن سوری یکی از آیین‌های آتش‌محور ایرانی است که در روزهای پایانی سال برگزار می‌شد. در این مراسم، مردم آتش روشن می‌کردند و با گردهمایی و شادی، به استقبال سال نو می‌رفتند. درباره ریشه این آیین، بعضی پژوهش‌ها آن را با جشن فروردگان مرتبط می کنند؛ آیینی که بر اساس باورهای زرتشتی، اواخر فروردین ماه و به یاد درگذشتگان برگزار می‌شد. در بعضی روایت‌ها، روشن‌کردن آتش بر بام خانه‌ها و گذرها را راهنمایی برای روح‌های درگذشته در بازگشت به خانه‌های بازماندگان دانسته‌اند.

درباره نسبت این جشن با چهارشنبه‌سوری امروز باید به این نکته توجه کنید که در تقویم ایران باستان، تقسیم‌بندی هفته با نام‌های شنبه و چهارشنبه به شکی که امروز هست، وجود نداشت؛ با این حال این‌طور به نظر می‌رسد که با رواج گاه‌شماری هفتگی بعد از ورود اسلام، زمان برگزاری این آیین به شب چهارشنبه پایانی سال موکول شده و به تدریج جشن سوری باستانی به شکل چهارشنبه‌سوری فعلی تغییرشکل داده است.

سایر جشن‌های ایرانی در طول سال

در کنار آیین‌های فصلی و جشن‌های معروفی مثل نوروز، مهرگان و سده، در تقویم ایران باستان مناسبت‌های دیگری هم وجود داشتند که هرکدام با باورها، طبیعت، تغییر فصل‌ها یا رویدادهای تاریخی، تعلق مخصوص به خودشان را داشتند. بعضی از این جشن‌ها با نیایش و بزرگداشت خدایان همراه بودند و تعدادی هم رسم‌هایی برای دورکردن نیروهای منفی و اهریمنی، استقبال از فصل‌ها یا شادی و دورهمی مردم ارتباط داشتند.

سروش روز

سروش روز در روز هفدهم هر ماه برگزار می‌شد. این روز به سروش، ایزد نگهبان شب و پاسدار نظم و نیایش، اختصاص داشت و به همین دلیل آن را جشن می‌گرفتند. در کتاب برهان قاطع هم دعا کردن و رفتن به آتشکده از کارهای پسندیده در این روز نام برده شده.

جشن آبانگاه

جشن آبانگاه علی رغم اسمش، در دهم فروردین ماه برگزار می‌شد و مانند آبانگان، با بزرگداشت آب و باران ارتباط داشت. مردم در این روز با برگزاری آیین‌هایی برای آب، اهمیت این عنصر حیاتی و نقشش در باروری زمین و حفظ زندگی را گرامی می‌داشتند.

جشن میانه بهار (بهاربد)

جشن میانه بهار یا بهاربد، در پانزدهم اردیبهشت ‌ماه و ۴۵ روز بعد از نوروز برگزار می‌شد. این جشن به میانه فصل بهار اختصاص داشت و طبق بعضی گفته‌ها زادروز یا بعثت زرتشت هم در همین روز است. درباره تاریخ دقیق این جشن اختلاف‌ نظرهایی وجود دارد و گاهی شانزدهم اردیبهشت هم به ‌عنوان زمان برگزاری جشن ذکر شده است. نکته جالب توجه این است که امروزه در تقویم ملی ایران روز پانزدهم اردیبهشت با عنوان روز شیراز شناخته می‌شود؛ بنابراین می‌توانید این همزمانی را به فال نیک بگیرید و به مناسبت جشن میانه بهار، بهشت شیراز در اردیبهشت را از دست ندهید.

جشن بمو

جشن بمو از مهم‌ترین مناسبت‌های مانویان بود که در چهارم شهریور ماه، به نام شهریور روز در تقویم مانوی، برگزار می‌شد. این جشن اهمیت زیادی در آیین مانوی داشت، اما بعد از قتل‌عام مانویان و سرکوب پیروان این دین، به‌ مرور از یادها پاک شد و امروزه هم اطلاعات محدودی درباره جزئیات مراسم آن باقی مانده است.

چله تموز و آیین‌های باستانی

چله تموز یا چله تابستان، دوره‌ای چهل‌روزه است که از آول تیرماه شروع می‌شود و تا دهم مرداد ادامه دارد. واژه «تموز» به معنای گرمای شدید و اوج تابستان است و دهم مرداد، به ‌عنوان چهلمین روز این فصل، زمان برگزاری جشن چله تابستان است. فلسفه این جشن به پایان بخش مهمی از فصل برداشت محصولات کشاورزی و سپاسگزاری برای نعمت‌های طبیعت ارتباط داشت. در بعضی مناطق ایران، آیین‌هایی با مضمون چله تابستان همچنان برگزار می‌شوند؛ از جمله آن‌ها می‌توانیم به جشن نوروزبل در گیلان اشاره کنیم که با روشن‌کردن آتش، موسیقی محلی و شادی همراه است. زرتشتیان هم در میانه مردادماه در زیارتگاه پیر نارکی یزد، دور هم جمع می‌شوند و با نیایش و برنامه‌های فرهنگی این روز را جشن می‌گیرند. جشن چله تابستان در بخش‌هایی از خراسان و کرمانشاه هم با رسم‌های محلی مانند دف‌نوازی، اجرای موسیقی و تقسیم محصولات باغی برگزار می‌شود.

جشن نیلوفر

جشن نیلوفر در ششم تیرماه برگزار می‌شد. ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه از این مناسبت نام برده است. نیلوفر در باورهای ایرانی باستان با خورشید و مهر ارتباط داشت؛ چون گل آن هم‌زمان با طلوع خورشید شکوفا می‌شود و فصل گل‌دهی‌اش با روزهای بلند و گرم تابستان هم‌دوره است.

جشن خزان

در تقویم ایران باستان دو جشن با نام خزان وجود داشت: جشن خزان نخست در هشتم شهریورماه و جشن خزان دوم در اولین روز مهر برگزار می‌شد. این دو مناسبت با تغییر فصل و نزدیک‌شدن به پاییز ارتباط داشتند و از جشن‌هایی بودند که گذر زمان و تغییر شکل طبیعت را در زندگی مردم یادآوری می‌کردند.

جشن سیرسور

جشن سیرسور در چهاردهم دی‌ ماه برگزار می‌شد و مهم‌ترین رسم آن خوردن غذاهایی بود که از سیر تهیه شده بودند. در بعضی روایت‌های کهن آمده که ایرانیان باور داشتند در این روز دیوها بر جمشید چیره شدند و او را کشتند؛ به همین دلیل، برای دورکردن نیروهای شیطانی و آسیب‌رسان، سیر را به غذا اضافه می‌کردند یا همراه گوشت می‌پختند تا بویش این نیروها را دفع کند.

جشن بتیکان

تاریخ برپایی جشن بتیکان در پانزدهم دی ماه بود و در بعضی منابع از آن با نام دیبگان هم یاد کرده‌اند. در این روز مردم با خمیر یا گل، پیکره‌ای به شکل انسان می‌ساختند و آن را در ورودی یا راهروی خانه قرار می‌دادند. سپس مجسمه را می‌سوزاندند؛ رسمی که ظاهرا با باورهای مربوط به دفع موجودات شرور و دورکردن بدی‌ها ارتباط داشت.

جشن گاوگیل

جشن گاوگیل یا کاوکیل را شانزدهم دی ماه برگزار می‌کردند. درباره دلیل برگزاری این جشن این‌طور نقل شده که، در این روز ایران از سرزمین ترکستان جدا شد و گاوهایی که دشمن از ایرانیان به غنیمت برده بود، پس گرفته شدند؛ به همین مناسبت، مردم این روز را جشن می‌گرفتند.

جشن میانه زمستان

جشن میانه زمستان در پانزدهم بهمن‌ماه، یعنی ۴۵ روز بعد از آغاز زمستان، برگزار می‌شد؛ مشابه جشن میانه بهار. ایرانی‌های باستان این روز را به مناسبت پشت سر گذاشتن نیمی از فصل سرما و نزدیک‌شدن به بهار جشن می‌گرفتند. این مناسبت بخشی از تقسیم‌بندی فصلی سال بود و به کشاورزان و دامداران کمک می‌کرد برای ادامه کار و فعالیت‌های پیش روی خود برنامه‌ریزی کنند. جشن میانه زمستان با نیایش، شب‌نشینی، خوردن آش، دف‌نوازی و شادی همراه بود. مردم خوراکی‌هایی با خود می‌آوردند و دور یک سفره جمع می‌شدند. آماده‌کردن و تمیزکردن ابزارهای کشاورزی برای فصل کشت هم از کارهای مرتبط با این روز بود که کشاورزان انجام می‌دادند.

جشن بادبره

جشن بادبره را در قم و اطراف آن با شادی، رقص و برپایی بازار برگزار می‌کردند. ابوریحان بیرونی درباره این جشن این‌طور نقل کرده که بعد از هفت سال نوزیدن باد در ایران، یک روز چوپانی به دیدار خسرو آمد و خبر داد که شب گذشته بادی وزیده و موی پشت گوسفندان را تکان داده است. مردم از شنیدن این خبر خوشحال شدند و آن روز را جشن گرفتند؛ به همین دلیل، نام بادبره برای آن باقی ماند. این جشن در اصفهان هم با نام «کژین» شناخته می‌شد و بنا بر روایت‌ها، مراسم آن گاهی یک هفته ادامه داشت.

نوروز انهار

نوروز انهار جشن نوزدهم اسفندماه بود؛ روزی که در گاه‌شماری ایران باستان «فروردین‌روز» نام داشت. مردم در این مناسبت به دشت و طبیعت، به‌ویژه کنار رودخانه‌ها و چشمه‌ها می‌رفتند و با پاشیدن عطر و گلاب در آب، جشن می‌گرفتند. نوروز انهار را می‌توانیم جشنی در ستایش آب و طبیعت معرفی کنیم که با نزدیک‌شدن بهار و زنده‌شدن دوباره زمین همراه بود.

کدام جشن‌های کهن ایرانی هنوز برگزار می‌شوند؟

خوشبختانه همه جشن‌ های ایرانی به دست فراموشی سپرده نشده‌اند؛ بعضی از آن‌ها مانند نوروز و یلدا همچنان سهم بزرگ و نقش پررنگی در زندگی مردم دارند و بعضی دیگر هم با حفظ بخشی از آیین‌های خود، در میان زرتشتیان یا جوامع محلی ادامه پیدا کرده‌اند؛ که در ادامه این بخش با جشن‌های هر دو گروه آشنا می‌شوید.

جشن‌های فراگیر؛ نوروز و یلدا

نوروز و شب یلدا از ماندگارترین جشن‌های ایرانی هستند که از گذشته تا امروز حتی برای یک لحظه فرهنگ و زندگی مردم را ترک نکرده‌اند. نوروز با خانه‌تکانی، چیدن سفره هفت‌سین، دیدوبازدید و سفر، فارغ از قومیت و مذهب، جای خودش را در دل خانواده‌های ایرانی باز کرده است و ایرانی نیست که آن را جشن نگیرد. یلدا هم فرصتی برای دورهمی خانوادگی، سرزدن به بزرگترها، قصه‌گویی، حافظ‌خوانی و دلی از عزا درآوردن با خوراکی‌ها و تنقلات خوشمزه این شب است. این دو مناسبت فقط به فضای خانوادگی محدود نشده و در شهرهای مختلف، مدارس، مراکز فرهنگی و جوامع ایرانی خارج از کشور هم با برنامه‌های عمومی آن‌ها را جشن می‌گیرند. البته در قیاس با نسخه‌های قدیمی و باستانی، با گذشت زمان بسیاری از جزئیات و شیوه‌های برگزاری آن‌ها تغییر کرده است.

تداوم جشن‌های کهن در میان زرتشتیان و جوامع محلی

در کنار جشن‌های فراگیر، بعضی آیین‌های باستانی همچنان در میان زرتشتیان و جوامع محلی حضور خود را حفظ کرده‌اند. خانواده‌ها، انجمن‌های زرتشتی و گروه‌های محلی با انتقال رسم‌ها و برگزاری مراسم، در حفظ این میراث ارزشمند نقش مهمی دارند.

جشن سده از نمونه‌های مهم این تداوم است. زرتشتیان در شهرهایی مانند یزد و کرمان این جشن را با نیایش و آتش‌افروزی برگزار می‌کنند؛ البته مراسم در همه مناطق عمومی نیست و گاهی تنها اعضای جامعه زرتشتی امکان حضور دارند.

جشن مهرگان هم در میان زرتشتیان و بعضی جوامع محلی، به‌ویژه در گیلان و مازندران، زنده مانده است. دیدار خانواده‌ها، پخت غذاهای محلی و هدیه‌دادن از رسم‌های آن در بعضی مناطق است. این جشن در سال ۲۰۲۴ در پرونده‌ای مشترک بین ایران و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.

جشن تیرگان هم در مناطق مختلف با نام‌ها و شیوه‌های متفاوت برگزار می‌شود. از جمله آن‌ها می‌توانیم به مراسم تیرگان در رینه لاریجان، جشن تیرگان ذلف‌آباد در فراهان و آیین تیرماسینزه در گیلان اشاره کنیم که هرکدام با سنت‌های محلی منطقه خودشان پیوند دارند.

در میان جشن‌های ماهانه هم فروردینگان همچنان در جامعه زرتشتی برگزار می‌شود؛ برای مثال مراسم سال ۱۴۰۴ در آرامگاه زرتشتیان یزد با اوستاخوانی، یادبود درگذشتگان و پذیرایی با آش خیرات برگزار شد.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که برگزاری لیست جشن های ایران باستان در گذر زمان از رونق نیفتاده است. البته تداوم یک آیین به این معنی نیست که جزئیاتش از دوران باستان همچنان ثابت می‌ماند؛ بعضی مراسم ماهیتی دینی و اجتماعی دارند و بعضی دیگر در قالب برنامه‌های فرهنگی و محلی برگزار می‌شوند؛ با این حال فارغ از تغییرات جزئی در شیوه برگزاری و رسم و رسومات، همگی در انتقال سنت‌ها به نسل‌های بعد و زنده نگه‌داشتن بخشی از میراث فرهنگی ایران کمک می‌کنند.

نکات شرکت در جشن‌ها و آیین‌های باستانی

اگر قصد شرکت در جشن‌ های قدیم ایران باستان را دارید، بهتر است قبل از سفر به شهرها و مناطقی که این جشن‌ها را برگزار می‌کنند، چند نکته را در نظر بگیرید تا هم تجربه بهتری داشته باشید و هم به آداب و رسوم میزبان احترام بگذارید:

• بررسی برنامه مراسم: زمان، نشانی محل برگزاری، شیوه ثبت‌نام و امکان حضور عموم را از برگزارکنندگان بپرسید. توجه داشته باشید که تاریخ تقویمی یک جشن لزوما با زمان اجرای مراسم عمومی آن یکی نیست.
• احترام به میزبان: پوشش و رفتار خود را با فضای مراسم هماهنگ کنید و بدون اجازه وارد بخش‌های دینی یا خصوصی نشوید.
• عکاسی با اجازه: قبل از عکاسی از افراد، به‌ویژه کودکان، یا ثبت مناسک و آیین‌های مذهبی، اجازه بگیرید و محدودیت‌های اعلام‌شده را رعایت کنید.
• رعایت نکات ایمنی: در جشن‌هایی که با آتش‌افروزی همراه هستند، فاصله ایمنی را حفظ کنید و دستور مجریان جش را جدی بگیرید. کودکان هم نباید بدون مراقبت به آتش نزدیک شوند.
• برنامه‌ریزی سفر و اقامت: مسیر رفت‌وبرگشت، وضعیت آب‌وهوا و محل اقامت را از قبل بررسی کنید؛ مخصوصا اگر مراسم در مناطق دورافتاده یا مقصدهای شلوغ برگزار می‌شود. بهتر است برای رزرو هتل و بلیط هواپیما هم زودتر دست به کار شوید.
• حفاظت از محیط و میراث فرهنگی: زباله‌های خود را جمع‌آوری کنید و به طبیعت، بناهای تاریخی و اشیای آیینی دست نزنید یا آسیبی وارد نکنید.

صحبت پایانی

جشن‌های ایران باستان فقط یادگاری از گذشته نیستند که داستان‌شان را در کتاب‌های تاریخ بخوانیم. بسیاری از آن‌ها هنوز در نوروز، یلدا و آیین‌های محلی امروز ما جریان دارند و بخشی از فرهنگ معاصرمان را شکل می‌دهند. آشنایی با این مناسبت‌ها کمک می‌کند ریشه بعضی از رسم‌های آشنا را بهتر بشناسیم و با تنوع باورها و شیوه زندگی ایرانیان در دوره‌های گذشته آشنا شویم. در میان جشن‌های ایرانی، هرکدام داستان و معنای خاصی دارند؛ از پاسداشت طبیعت و آب و آتش گرفته تا بزرگداشت دوستی، باروری و زندگی. شناخت این جشن‌ها فرصتی برای ماست تا میراث فرهنگی ایران را با نگاهی دقیق‌تر ببینیم و برای تجربه آیین‌هایی که هنوز برگزار می‌شوند، کنجکاوی به خرج دهیم!

سوالات متداول