تپه نوشیجان؛ همه چیز در مورد آتشکده و تپه نوشیجان ملایر

آتشکده‌ها جزو اولین عبادتگاه‌های بشر هستند که هنوز هم آثاری از آنها در گوشه و کنار شهرها و روستاها دیده می‌شود. آتشکده‌ها منبع اصلی باورها و آیین‌های کهن هستند که به عنوان شناسنامه هویت و فرهنگ اقوامی است که در آن منطقه زندگی می‌کرده‌اند. آتشکده نوشیجان ملایر میراث ارزشمند دوران مادهاست که باعث شده همدان باز هم به عنوان بخش تاریخی و باستانی کشور ما در جهان بدرخشد.

این آتشکده که در تپه نوشیجان واقع شده شاهد برجای مانده از دوران مادهاست که آیین و مراسمات مذهبی آن زمان را به خوبی به تصویر کشیده است. البته قلعه و ارگ نوشیجان هم در این منطقه نشان‌دهنده منطقه مخصوص حفظ امنیت شهر و روستاهای آن زمان است. در ادامه این مطلب از مجله گردشگری اقامت ۲۴ شما را بیشتر با تپه باستانی نوشیجان ملایر آشنا خواهیم کرد.

تپه نوشیجان کجاست؟

تپه نوشیجان یکی از شناخته‌شده‌ترین جاهای دیدنی ملایر در استان همدان است که تقریبا ۲۰ کیلومتر با شهر ملایر فاصله دارد و از طریق جاده نهاوند به همدان می‌توانید به آن برسید. این تپه باستانی در منطقه شورکات و بالای تپه‌ای به ارتفاع ۳ متر ساخته شده است. همچنین تپه نوشیجان کنار رودخانه حرم‌آباد است. در واقع ارگ و دژ نوشیجان به شکل بقایایی از بناهای باستانی روی تپه‌ای به همین اسم قرار دارد.

چطور خودمان را به تپه نوشیجان برسانیم؟

دو مسیر دارید:

• از طریق همدان: ملایر در جنوب غربی همدان است. جاده همدان – ملایر هم کاملا آسفالت و دو بانده است. از همدان تا پلیس راه جوکار ۶۰ کیلومتر است و ۵ کیلومتر پس از آن به یک سه راهی در سمت راست خواهید رسید که تابلو تپه باستانی نوشیجان در سمت چپ را خواهید دید. از ابتدای سه راهی تا رسیدن به تپه، ۳ کیلومتر فاصله دارید.
• از طریق تهران: اگر از تهران عازم هستید وارد مسیر قم – اراک – ملایر را انتخاب کنید چون بسیار نزدیک‌تر است و جاده دوبانده آسفالته است که خطر بسیار کمی هم دارد. سپس از ملایر به سمت همدان بروید و بعد از اینکه حدود ۱۸ کیلومتر از میدان مرکزی شهر فاصله گرفتید، تابلو تپه نوشیجان را قبل از دوربرگردان خواهید دید.

لوکیشن تپه نوشیجان روی نقشه

زمان و هزینه بازدید از تپه نوشیجان

برای بازدید از تپه نوشیجان ملایر همدان اطلاعات زیر را با دقت مطالعه کنید:

ساعت بازدید: همه روزه از ۸ صبح تا ۸:۲۰ شب

قیمت بلیط: در جایی ثبت نشده است.

شماره تلفن: ثبت نشده است.

نکات بازدید از تپه نوشیجان

قبل از اینکه به سمت تپه نوشیجان بروید به نکات زیر دقت داشته باشید:

• مسیر دسترسی به تپه و ارگ نوشیجان خاکی است بنابراین در هنگام بارندگی ناهموار شده و گل خواهد شد. پس قبل از اینکه برای بازدید اقدام کنید شرایط آب‌وهوایی را چک کنید.
• برای بازدید از این تپه باید در مسیر شیب تند تپه عبور کرده و پیاده‌روی کنید بنابراین برای کودکان و افراد ناتوان و مسن مناسب نیست.
• هیچ گونه فروشگاه یا امکانات رفاهی خاصی در اطراف تپه نوشیجان نیست.
• هنگام بازدید از این تپه باستانی، از آسیب رساندن به دیواره و ستون‌های بنا اکیدا خودداری کنید و در حفاظت محیط کوشا باشید.

امکانات رفاهی اطراف تپه نوشیجان ملایر

به موارد زیر کاملا دقت داشته باشید و حتما مطالعه کنید:

• محوطه مقابل تپه نوشیجان فضای بزرگ و کافی برای پارک خودرو هست.
• نزدیک‎‌ترین پمپ بنزین ۱۵ کیلومتر از شما فاصله دارد. در ورودی شهر ملایر یعنی تقریبا ۲۰ کیلومتری تپه هم پمپ بنزین و پمپ گاز وجود دارد.
• سرویس بهداشتی تقریبا وضعیت خوبی دارد ولی توالت فرنگی موجود نیست.
• فروشگاه یا مرکز عرضه مواد غذایی و نوشیدنی در نزدیکی تپه نیست.
• آنتن‌دهی موبایل تقریبا مطلوب است.
• محوطه بیرونی و فضاهای داخلی تپه، پستی و بلندی متعددی دارند پس مراقب کودکان باشید.
• حتما تا قبل از تاریک شدن هوا برگردید چون خطرات جاده‌ای برای گردشگران وجود دارد.

درباره تپه نوشیجان

تپه نوشیجان همدان جزو کمیاب‌ترین و سالم‌ترین مجموعه‌های معماری پیشاهخامنشی است که به دوره مادها نسبت داده شده است. نوشیجان در لغت به معنی جایگاه نوش یا جایگاه انوش گرفته شده که احتمالا نام زنی بوده که بر این منطقه حکمرانی می‌کرده است. این اثر تاریخی در ۳ بهمن ۱۳۴۶ با شماره ثبت ۷۶۳ به عنوان یکی از آثار تاریخی ایران ثبت شد.

نخستین بناهای آن به ۷۵۰ سال قبل از میلاد مسیح برمی‌گردند. دوره اصلی فعالیت این مجموعه به قرن ۷ و ۸ قبل از میلاد مسیح یعنی عصر آهن ۳ برمی‌گردد. نوشیجان جزو مهم‌ترین منابع برای شناخت معماری و آیین‌های مادها به شمار می‌رود.

نوشیجان فقط یک معبد نبود بلکه مجموعه آیینی، تشریفاتی، داری و دفاعی بر بالای تپه‌ای به ارتفاع بیش از ۳۰ متر بالاتر از دشت ملایر بود. ۴ بنای اصلی آن شامل نیایشگاه مرکزی با نمای لوزی شکل و دیوارهای پلکانی، ورودی باریک، پیش فضا، رمپ مارپیچ، فضای مقدس مثلثی شکل به ابعاد تقریبی ۱۱ در ۷ متر است.

آتشدان پلکانی و آثار سوختگی نشان‌دهنده کاربرد آیینی آتش بوده است ولی هنوز از نظر باستان‌شناسی به طور قطعی نمی‌توان به عنوان آتشکده زرتشتی معرفی کرد. دژ نوشیجان ساختمانی ۲ طبقه با اتاق نگهبانی، رمپ مارپیچ و ۴ فضای بلند برای انبار یا پشتیبانی طبقه فوقانی بود. تالار ستون‎‌دار با مساحت حدودی ۱۵ در ۲۰ متر بوده و سقف آن بر دوازده ستون چوبی در سه ردیف چهارتایی بوده است.

بنابراین این تالار جزو نمونه‌های مهم معماری ستون‌دار قبل از هخامنشیان و نمونه تالار تشریفاتی برای ساخت نمونه بهتر آن در پاسارگاد و تخت جمشید بوده است. وقتی به این قمت نگاه می‌کنید به شیوه ابتکاری استفاده از خشت، اندود و چوب با دیوارهای بلند، جرز پشتیبان و طاق‌بندی ابتکاری پی خواهید برد.

نیایشگاه مرکزی آتشکده نوشیجان حدود ۶۰۰ قبل از میلاد بسته شد. آتشدان را با خشت و سنگ محافظت می‌کردند و فضای بنا را تا ارتفاع ۶ متر پر کردند تا دیوارها و بخش‌هایی از پوشش خشتی را حفظ کنند. در طی سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۷ کاوش‌هایی انجام شد که در نتیجه آن گنجینه‌ایی از ۲۳۱ قطعه نقره، زیورآلات، شمش و قطعات نقره پیدا شدند که نشان‌دهنده رواج سکه نقره برای تجارت بوده است. در سالیان بعد بخش‌هایی از تپه نوشیجان در دوره اشکانی مسکونی شد ولی هویت اصلی آن مربوط به دوره ماد است.

تاریخچه تپه نوشیجان

در قسمت قبلی تا حدود زیادی شما را با بنای تپه و آتشکده نوشیجان و تاریخچه آن آشنا کردیم. در این بخش به موارد بیشتری خواهیم پرداخت.

سازندگان ارگ و آتشکده نوشیجان موقع ترک این بنا آن را با سنگ و خاک پر کردند؛ اقدامی که باعث شده بعد از حدود ۲۸۰۰ سال هنوز هم سالم باشد. ارگ نوشیجان کاربرد نظامی داشته به نحوی که ارتفاع بالا و قرارگیری روی تپه باعث شده بود تا بر کل منطقه اشراف داشته باشد. از طرفی آتشکده آن برای تقدس و نگهداری از آتش بوده است.

اولین بناهایی که در آن از چلیپا یا صلیب در تزیین دیوار داخلی آن در قسمت آتشکده استفاده شده همین نوشیجان است. شمال غربی بنا راهی زیرزمینی پیدا شده که طبق باور افراد محلی راه خروج بوده است. اما برخی هم معتقدند شاید بخشی از یک مهرکده و مهرآب بوده که به این شکل در دل زمین حفر کرده‌اند.

حفاری که توسط دیوید استروناخ و همکارانش انجام دادند چندین سفال پیدا شد که اطلاعات آن اگر منتشر شود فصل جدیدی در شناخت تاریخ سفال به اسم سفال نوشیجان شکل خواهد گرفت. همچنین وجوهی از پول پیدا شد که به آن شِکِل گفته می‌شود که امروزه واحد پول کشور اسرائیل است.

دیوارهای غربی آتشکده نوشیجان آثاری از طاق و تویزه دیده شده که در نوع خود جزو نمونه‌های اولیه و جدید در معماری منطقه است. تالار ستون‌دار در بخش شمالی هم الهام‌بخش ساخت تالارهای آپادانا در دوره‌های بعدی است. ضمنا بد نیست بدانید که معماری آتشکده، ارگ، قلعه و در نهایت تپه نوشیجان براساس معماری اورارتویی و لولوبی‌هاست.

تقریبا ۶۰ سال آخرین بررسی میدانی دیوید استروناخ می‌گذرد و پس از آن کماکان به بررسی و تحقیق در مورد تپه نوشیجان ادامه داد. در کتاب خود که در سال ۲۰۰۸ چاپ کرد برخی نظریات قبلی خود را مردود دانست. مثلا در نظریات جدید خود معتقد بود که در تپه نوشیجان دو عبادتگاه بوده که یکی آتشکده و دیگری برای نیایش آب بوده است.

استروناخ حتی در سال ۱۳۸۸ به ایران آمد و مجدد از تپه نوشیجان بازدید کرد. در حال حاضر کارهای باستان‌شناسی و مرمت در مجموعه نوشیجان به سرپرستی استاد موسوی در حال انجام است.

معماری تپه و آتشکده نوشیجان

ارتفاع دژ نوشیجان ۴۰ متر است که روی تپه واقع شده است. از نظر معماری هم پیشتاز است. مجموعه نوشیجان در کل ۸۰ متر طول، ۳۰ متر عرض و مرتفع‌ترین قسمت آن ۳۷ متر است. معماری تالار ارگ نوشیجان هم در دوره هخامنشی به عنوان الگو برای ساخت تالار آپادانا و در دوره اسلامی برای مقرنس‌کاری در بناها استفاده شد.

در تپه نوشیجان هم دو تالار ستون‌دار و دو معبد دیده شده است. بنابراین این ارگ کاربرد نظامی، سیاسی و مذهبی داشته است. اقوام ماد موقع ترک محل آن را با ملات مختلف پر کردند. ارگ نوشیجان در دوره هخامنشی و اشکانی روی بازمانده‌های قبلی بنا که به شکل سکو بود ساخته شد.

بنای قدیمی بخش غربی تپه نوشیجان، اولین آتشگاه در ارگ است. بقایای آتشدان در بخش جنوبی تپه، مراسم نیایش را نشان می‌دهد. اتاق معبد در بخش شمالی – جنوبی ساخته شده و بدنه مخروطی آن سه طاقچه به شکل نامحسوس دارد. در حاشیه جنوبی معبد هم بقایای یک سکوی برجسته دیده شده که احتمالا پایه ستون‌های معبد بوده است. آخرین تاریخ استفاده از این بنای تاریخی همزمان با دگرگونی معماری در این تپه و ایجاد تالار ستون‌دار در قسمت شرقی بوده است.

بخش‌های مختلف ارگ نوشیجان

ارگ نوشیجان قسمت‌های مختلفی دارد که در طی فعالیت‌های باستان‌شناسی پیدا شد که در ادامه معرفی کرده‌ایم:

تالار ستون‌دار آپادانا

تالار ستون‌دار آپادانا روی سکوی خشتی ساخته شده است. سبک معماری این تالار، با تالارهای گودین تپه و تالارهای اورارتویی که در «آلتین تپه» آسیای صغیر است تقریبا شبیه است و شایید از یکدیگر الهام گرفته شده است. ستون‌های این تالار از نوع سنگی و دیوارهای آن بسیار ضخیم هستند. تالار ستون‌دار محل اصلی برگزاری آیین و مراسمات مذهبی بوده که مصالح باکیفیت در ساخت آن نشان‌دهنده مهارت بالای معماران مادها بوده است.

معبد اصلی یا مرکزی (اولین نیایشگاه)

معبد اصلی یا مرکزی (به دلیل موقعیت مرکزی) تپه نوشیجان به شکل نیم چلیپاست (اولین بنای تاریخی چلیپایی دنیا) و با همان مواد و مصالحی که در ساخت دژ به کار رفته، در ساخت این قسمت هم استفاده شده است. در قسمت شمالی سرسرا، پایه آتشدان با سه بخش مشخص ساخته شده است که متأسفانه توسط یک باستان‌شناس انگلیسی از کشور خارج شده است. پلان این آتشگاه در اکثر آتشگاه‌های دوره ساسانیان رایج بوده است. دومین آتشکده این بنای تاریخی در معبد اصلی است. این معبد نزدیک تالار آپادانا بوده است.

آتشکده معبد اصلی ۸ ضلعی است و در کنار آن اتاقی قرار دارد که با کمک یک درب کوچک وارد طبقه دوم خواهید شد. آتشدان در این طبقه است و تقریبا یک متر از سطح زمین هم ارتفاع دارد. در کنار آتشدان شیارهایی می‌بینید که برای انتقال مواد حاصل از سوختن آتش و جلوگیری از ریختن خاکستر در داخل معبد بوده است. در پیشخوان معبد مرکزی، بین ورودی و فضای اصلی معبد، طاق‌های تویزه‌ای دیده می‌شوند که بسیار حیرت‌انگیز هستند.

طاق‌های تویزه‌ای در معبد اصلی یا مرکزی به شکل دو نیم طاق قوسی یا کمانی روی دو تویزه خشتی ساخته شده که در دوره‌های هخامنشی، ساسانی و حتی در دوره اسلامی هم دیده شده است. راه دسترسی به فضای معبد اصلی، اتاق زیر پله و راه پله طبقه دوم هستند. پنجره‌های کوری در این معبد هم پایه و اساس مقرنس‌کاری در دوره‌های بعدی شد.

معبد اصلی یا مرکزی ارگ نوشیجان، با سنگریزه‌های کوچک به ارتفاع ۶ متر پوشیده شده و بعد از آن لایه‌های سنگ و گل و در نهایت خشت و گل به شکل مخروطی روی آنها قرار گرفته است. طبق عقیده استروناخ، خشت بکار برده شده در اطراف معبد برای محکم‌سازی بنا در برابر حملات بوده است ولی کشفیات جدید تأیید کرده که ۴ میلیون قطعه آجر خشتی برای مخفی کردن معابد و محافظت در برابر تخریب احتمالی بوده است.

در دوره هخامنشیان که آیین زرتشت دین رسمی کشور شد و مهرپرستی ممنوع شد، معابد توسط مهرپرستان تخریب نشدند بلکه با همین شیوه از دید مخفی شدند.

معبد چلیپا (دومین نیایشگاه)

زیباترین بخش تپه نوشیجان، معبد چلیپاست که با پلان نیم چلیپایی ساخته شده است. بدنه‌های معبد، طاقچه‌هایی به اسم پنجره کور دارد که بعدا الهام‌بخش مقرنس‌کاری در دوره اسلامی شد. در قسمت غربی آن هم مجمر یا آتشدان خشتی با خاکستر در آن وجود داشت که موقع اکتشاف پیدا کردند. احتمالا مجمر توسط هیئت باستان‌شناسی انگلیسی به رهبری استروناخ از کشور خارج شده است.

اتاق‌ها و انبارها

در شرقی‎‌ترین قسمت تپه یا منتهی الیه شرقی تپه نوشیجان، بخش‌هایی مثل حصار، بارو، ۴ اتاق مسکونی و انبار پیدا خواهید کرد. این قسمت‌ها برای نگهداری ابزارهای مذهبی بوده و خادمان معبد هم در همین قسمت‌ها زندگی می‌کرده‌اند.

طبق اسناد تاریخی وقتی هخامنشیان بر مادها پیروز می‌شوند دستور می‌دهند تا همه معابد اصلی مادها را از بین ببرند. طرفداران معبد هم ۴ میلیون خشت را در ساختمان می‌چینند و کناره‌های ساختمان را با آن پر می‌کنند و رویش خاک می‌ریزند تا دیده نشود. در سال ۱۳۴۶ این خشت‌ها از درون ساختمان توسط دیوید استروناخ خارج می‌شوند که ابعادی در حدود ۱۲ در ۲۰ در ۴۰ سانتیمتر داشته است. خشت‌های داخل معبد هم ابعادی در حدود ۲۵ در ۲۵ در ۱۲ سانتیمتر داشته‌اند. نکته افتخارآمیز این است که اروپاییان در آن زمان حتی فناوری حجاری روی سنگ نداشتند ولی در فلات ایران، آجرهایی ساخته شده بود که بعد از نزدیک به ۳۰۰۰ سال هنوز سالم بودند.

تونل

در امتداد شرقی – غربی وسط حیاط (تالار آپادانا) حفره‌ای کنده شده که بعد از طی حدود ۳ متر یا ۱۸ پله به سنگ می‌رسید. فرضیه اولیه استروناخ این بود که راه‌پله تونل مانند پیدا کرده که محل فرار به خارج از دژ بوده است. بعدا استروناخ در کتاب جدیدش این تئوری را رد کرد و گفت احتمالا جایی برای ذخیره‌سازی یا دسترسی به آب برای نیایشگاه اصلی بوده است.

حصار دژ

در اطراف مجموعه نوشیجان، حصار خشتی بلندی بوده که برای حفاظت از ساکنین دژ ساخته شده چون اشراف کامل به اطراف داشته‌اند. در ارتفاعات این حصار شیارهایی ساختند تا از این قسمت‌ها بتوانند تیراندازی کنند. بخش‌هایی از این حصار هنوز سالم است.

مرمت و بازسازی تپه نوشیجان

آتشکده نوشیجان ملایر در طول زمان چندین بار مرمت و بازسازی شده که مهم‌ترین دوره آن، دوره ساسانیان است چون مکان‌های مذهبی جایگاه ویژه‌ای داشتند. در دوران معاصر هم برخی عملیات بازسازی انجام گرفته تا از تخریب و فرسایش بیشتر بنا جلوگیری کنند.

جاهای دیدنی اطراف ارگ نوشیجان

در کنار بازدید از تپه و ارگ نوشیجان، جاهای دیدنی دیگری هم هستند که بازدید از آنها را توصیه می‌کنیم که در لیست زیر مشاهده می‌کنید:

جاذبه	فاصله از تپه نوشیجان	زمان با خودرو	ویژگی خاص
مینی ورلد ملایر	حدود ۲۰ کیلومتر	حدود ۲۴ دقیقه	مجموعه گردشگری و ماکت بناهای معروف
یخچال میرفتاح	حدود ۲۲ کیلومتر	حدود ۲۶ تا ۲۷ دقیقه	اثر تاریخی دوره قاجار
موزه لطفعلیان	حدود ۲۲ کیلومتر	حدود ۲۷ تا ۲۹ دقیقه	خانه تاریخی قاجاری و موزه ملایر
بام ملایر	حدود ۲۳ کیلومتر	حدود ۲۸ تا ۳۰ دقیقه	چشم‌انداز شهر و فضای تفریحی
پارک و مجموعه تاریخی سیفیه	حدود ۲۳ تا ۲۴ کیلومتر	حدود ۳۰ دقیقه	مجموعه تاریخی و تفریحی سیفیه

در ملایر کجا اقامت کنیم؟

برای اقامت در شهر ملایر گزینه‌های مختلفی وجود دارند. یکی از آنها رزرو هتل های ملایر است که شما می‌توانید در صفحه رزرو این هتل‌ها در اقامت ۲۴، هتل مدنظرتان را براساس کیفیت، نوع خدمات، فاصله از جاذبه‌های گردشگری و رضایت مسافرین قبلی انتخاب کنید.

گزینه بعدی مجتمع اقامتی باران و خانه معلم در شهر ملایر است. همچنین اگر تمایلی به رزرو هتل و پرداخت هزینه ندارید، می‌توانید در پارک سیفیه یا محوطه دریاچه کوثر چادر بزنید.

جمع‌بندی مطالب

تپه نوشیجان که قدمت آن به دوره مادها می‌رسد، در برخی قسمت‌های آن با توجه به معماری نیم چلیپایی، اولین نمونه در دنیاست. برخی از گزینه‌های معماری آن الهام‌بخش معماری در دوره هخامنشیان و حتی دوره اسلامی شد. این بنا توسط مهرپرستان دوره مادها ساخته شد که در دوره هخامنشی به دلیل ممنوعیت مهرپرستی و اعلام آیین زرتشت به عنوان دین رسمی کشور، برای جلوگیری از تخریب با تلی از خاک و خشت و اندود مخفی شد. اکنون شما می‌توانید این بنای تاریخی با پرداخت هزینه اندک تماشا کنید و سیری در تاریخ بزنید.

سؤالات متداول